Эшмуҳаммад ДОНОХОНОВ: КЎНГИЛ МУЛКИ. Қисса

“Дунё узбеклари”да Тожикистондаги узбек адабиётидан намуналар берилаётгани, айникса устоз шоир Аскар Махкам хакидаги макола ва ёдномалар интернет газетанинг муштарийлари сонини янада оширди.

Сизга тожикистонлик истеъдодли ёзувчи Эшмухаммад Донохоновнинг киссаларидан бирини юборяпман.

Эшмухаммад аканинг Тошкент ва Душанбе нашриётларида катор китоблари босилиб чиккан.

Озодлик йулидаги мужохид курашчи Иброхимбек хакидаги Тожикистонда машхур “Куюн” киссасининг муаллифидирлар.

Сайтга куйишнинг имкони булса адибнинг бошка асарларин хам юбораман. Салом ва эхтиром ила Абдулло.

Эшмухаммад ДОНОХОНОВ

КЎНГИЛ МУЛКИ

Бибилойиќ Бекпўлатнинг хотирасида мудом жилмайиб турувчи-ю кўзлари ҳам кулгувчи, ҳам шу аснода дил хоҳишини маълум ќилгувчи би-ир зоти маъсума сифатида яшаб ќолди. Бибилойиќнинг кўнглида кечаётган ўй-фикрларни Бекпўлат унинг кўзида акс этгувчи маънодан билиб оларди. Тасаввурида Бибилойиќ њам унинг ички кечинмаларини кўз ќарашларидан англаб олгувчи эди. Шу боис њам муњим нарсаларни бир-бирларига тилларимас, кўзлари баён ќилгувчи эди. Улар њали мактабда ўќиб юрган кезларидаёќ бунга одатланишганди. Бу њол умр бўйи давом этди… Улуѓ Ватан уруши тугаб, осойишталик ва тўќчилик юзага келаётган бир палла эди. Ўша йиллари Бекпўлат еттинчими ёки саккизинчи синфда тањсил оларди. Футбол ўйини ќишлоќќа энди кириб келгану болалар бўш ваќтини тўп тепишга сарфлашарди. Мактаб ёнидаги ќаровсиз текисликни тартибга келтиришиб, футбол майдонига айлантиришди. Ва бу ерда гоњ синфлараро, гоњ мактаблараро футбол учрашуви ўтказилаётганида мактабнинг барча ўќитувчиларидан тортиб, ўѓил-ќиз ўќувчиларигача томошага чиќишарди. Бекпўлат эса, мактаб жамоасининг яхши ўйинчиларидан бири. Олќишнинг кўпи унга аталарди. Ўша куни Бекпўлат билан Бибилойиќларнинг синфларида ўтиладиган физкультура дарси бир ваќтга тўѓри келиб ќолди. Ўѓил болалар футбол ўйинга тушишди. Ќизлар дарахт соясида туриб, томоша ќила бошлашди. Ўйин тенг борар ва иккала томон ўйинчилари њам тўп уриш ниятида жон куйдиришарди. Шунда Бекпўлат раќиблари дарвозасига тўп киритди. Киритганда њам чиройлик ќилиб, ўзи њам њайратланадиган бир њолатда киритди: Бекпўлат раќиб дарвозасига орќа ўгириб турган њолда рўпарасидан келаётган тўпни боши билан уриб, яна бироз юќорилатди ва тўп ќайтиб тушаётган пайтда ўзини чалќанча ташлаганича сакраб кўкдаги тўпни тепди. Ва ќўлига суянганича ерга йиќиларкан, дарвоза томон ќаради: дарвозабон чўзила тушганича йиќилиб ётгану дарвозага киритилган тўп нарироќќа думалаб кетаётган экан. Чексиз ќувонч ќанот бўлди, сакраб ўрнидан турди.Ўртоќларидан кимлардир ќучди, кимлардир алќади. Ќизлар даврасидан њам чапак садоси келди. Бекпўлат беихтиёр ўша томонга ќаради. Ќизлар орасидан Бибилойиќ ёруѓ юлдуз мисол чараќлаб кўзига ташланди. Ва унинг чењрасидаги ажиб њолни кўриб њайратланди: ёноќлари лов-лов ёнар, кўзлари ќувончдан чаќнарди. Ўйин давом этар, Бекпўлат энди ўйиндан кўра Бибилойиќнинг юз-кўзида жилоланган њолат хусусида кўпроќ ўйлаётган эди. «Ќизиќ, – дерди у ўзига ўзи хаёлан, – синфдошларининг кайфиятини бузган тўп – унга шунчалик ќувонч баѓишлади-я?! Нега?! Нега?! Нигоњлар бунчалик мењр ва ибога йўѓрилгану жон олгувчи бўлмаса-я?!» Ўѓил-ќизлар бир бўлишиб, ќўй-эчкиларни ўтлоќќа олиб боришганларида Бибилойиќнинг «меним навбатим», «сенинг навбатинг» ќилмасдан, «меним молим», «сенинг молинг» демасдан, четлаган молни елиб-югуриб ќайтаришлари-ю, барча билан бирдай хушмуомалада бўлиши ва мудом ёќимли жилмайиб туришларига ќараб Бекпўлат уни одобли ќизлар сирасига ќўшарди. Дугоналари даврасида бўлганида, кўз остидан ќараб ќўйишлари-ю ёнма-ён келиб ќолишганларида сењрли боќиб ўтишлари кўнглида бир хушњоллик кезинтирар, аммо, бирон бор бугунгиси мисол њаяжонлантирмаган эди. Бугун эса, њаяжондан юраги њалќумига келар даражада њаприќќанини анг-лади. Англади-ю, яна њайратда ќолди: «Бу ќанаќа сир: нањот севги дегани шунаќа бўлса?!» Ќўй – эчкиларни боќиб юриб турли хил ўйин ўйнашганларида њам, яккам-дуккам тоѓ пиёзи-ю туятопон, ќоќи ва коврак териш учун гуруњ-гуруњга бўлинганларида њам Бибилойиќ њамиша Бекпўлат ўтган томонда бўлиб ќоларди. Шундай бўлишини Бекпўлатнинг ўзи њам чин кўнгилдан хоњлар ва хоњиши амалга ошганлигини кўриб мамнун њам бўларди. Лекин, њеч бирида бугунгичалик ќувонмаган, устига устак њайратланмаган њам эди. Бугунгиси бутунлай бошќача бўлди. Энди нега шундай бўлганлиги њаќида ўйлайдиган њам бўлди. Ва ораларида ќанаќадир сирли боѓланиш борлигини њам билди. Билишга билди, аммо бирон марта њам тилга чиќара олмади. Кўнглида саќлади. Фаќат Бибилойиќ билан юзма-юз бўлганида кўнглидагиси кўзларига балќиб чиќарди, холос.

* * * Мактаб йўлида ёнма-ён боришаётганди. Олдинда ўѓил-ќизлар кетишяпти. Ортда ўѓил болалар келишяпти. Шунда Бекпўлат кўнглида пайдо бўлган бир фикрни Бибилойиќќа маълум ќилиб ќолди: «Футболни яхши кўрасанми?!» Бекпўлат гап айтганда Бибилойиќќа тикилиб туриб айтмаганди. Папкасини ќўлтиќќа ќисгану бошини ќуйи эгганича гапирганди. Гапига жавоб ќайтавермагач, оњиста бош кўтариб ќиз томонга ќаради. Бибилойиќ њам бошини ќия буриб, Бекпўлат томон ибо-ла назар ташлади. Унинг юзлари лов-лов ёнар, ќувончдан кўзлари порлару кўнгил арзини баён ќилар эди: «Футболни эмас, футболчини яхши кўраман!» Бекпўлатнинг юраги њаприќиб кетди ва юзлари ќувончдан гул-гул яшнади-ю, кўзларида мамнунлик туйѓусига йўѓрилган шукрона аломатлари кезинди. Бу њолни Бибилойиќ аниќ-тиниќ англаб етди. Энди у ќувончу андишанинг зўридан Бек-пўлат билан ёнма-ён кетишга ќодир эмасди. Шунда яна бир ажиб манзара юзага келди: Бибилойиќ жилмайганича Бекпўлатнинг юзига бир ќараб олди-ю, гўё ќанот боѓлаб учган мисол олѓа ќараб югургилаб кетди. Бибилойиќ олдинда кетиб бораётган ќизлар сари югурар, югурганда њам енгил ва нафис њаракат-ла ќалдирѓоч парвози мисол жозибали њаракат ќиларди. Ќизларга етгач, ўнг ќўли билан бирининг бўйнидан ќучганича анча ергача саллона-саллона суянгандай бўлиб кетаверди. Бир зумдан кейин эса, изига бурилиб ќаради: ўзидан ќирќ-эллик ќадамлар чамаси нарида бўлса-да, Бекпўлат унинг юз-кўзларида порлаб турган ќувонч ифодасини аниќ-тиниќ кўрди. Ва ўзининг њам њаяжони ошиб-тошаётганлиги-ю, юзининг ќизишиб бораётганлигини сезди. Шунда изига бурилиб тўхтади. Ер тепиниб, туфлисининг чангини ќоќќан бўлди. Бунга њам кўнгли тўлмади, шекилли, папкасидан латта чиќариб туфлисини айланасига артиб чиќди. Изидан етиб келган болалар билан ќучоќлашиб кўришди. Кўзлари њамон ќувончдан порларди. –Ња, тинчликми?–деди синфдоши Тошмамат, – урушдан омон ќайтган одамдай ќувонасан?! –Ундан њам зўри бўлган,–деди Бекпўлат Тошмаматнинг ќулоѓига пичирлаб,–кейин айтиб бераман!–Шундай дейишга деди-ю, лекин, ўша «зўри» хусусида кейинчалик на Тошмаматга, на бошќасига оѓиз очди. Бари-бариси оѓир тош бўлиб кўнглига чўкди. Бекпўлат билан Бибилойиќ бир-бирларига мана шу йўсинда юз-кўзларига бўртиб чиќќан ифода-ла муњаббат изњор ќилишганди. Бу ќутлуѓ изњори дил бир умр тилга кўчмай, ќалбга ва сўнгра юз-кўзларга жо бўлиб яшаб ўтди…

*** Ќишлоќнинг йигит-ќизлари гуруњ-гуруњ бўлишиб, оту эшакда буѓдою ўт ўроќќа њам, сомон ташишу тезак теришга њам бориб-келишаверарди. Улар сафида ќиссамиз ќањрамонлари Бибилойиќ билан Бекпўлат њам бўлгувчи эди. Ва улар кун бўйи ёнма-ён юриш имконига эга эканликларидан ќалбан шоду яратганнинг бу иноятидан њад-њудудсиз шукронада њам эдилар. Шодлигу шукрона ифодаси бирон бор биронтасининг тилига кўчган эмас, нигоњларида жилоланарди, холос. Улар яна бир нарсага: ўроќда ўз-ўзидан ёнма-ён тушиб ќолишлари-ю йўлга тушганда эшаклари ёнма-ён кетаверишига таажжубланишарди. Таажжуб ифодаси њам тилдамас, яна нигоњларда кезинарди. Ўша куни ковулсойга буѓдой ўроќќа боришганди. Йигит – ќизлар ёпирилиб ишга тушиб кетишди. Њар галгисидек Бибилойиќ билан Бекпўлат бугун њам бирин кетин тушишди. Бекпўлат ёнма-ён кетишга њар ќанчалик њаракат ќилмасин, Бибилойиќ аста-секинлик билан ортда ќолаётган ва орадаги масофа тобора узоќлашаётганди. Шунда Бекпўлатнинг кўнглидан Бибилойиќќа ёрдам бериш ва шу йўл билан уни ўзига тенглаштириб олиш истаги пайдо бўлди-ю, ён томонга оѓишиброќ ўроќ ўриб кетаверди. Оќибат ќилган хизмати учун Бибилойиќдан рањмат ўрнига дашном эшитди: «Њо-ой, – дея ўдаѓайлади у, – меним тўѓримни ўрма!» Бекпўлат Бибилойиќдан бунаќа гапни асло кутмаганди, шох ќотди: њам уялди, њам ўксинди. Айтар гапини айтиб юборган Бибилойиќ њам њайрону лол, ўроќни елкасига ќўйганича Бекпўлатга анграйибгина тикилиб турарди. Бир-бирига ќадалган нигоњлар ўзаро мулоќотга киришишди. Бекпўлатнинг њайрат тўла нигоњида: «Ёрдам бериш маќсадида ќўйилган ќадамни омонат заминингга раво кўрмадинг-а?! Бундан чиќди, кўзларинг алдаркан-да!» ќабилидаги маъно мужассам эди. Бибило-йиќнинг њар бир нигоњидан ўзича маъно туйгувчи Бекпўлат бу галгисида аниќ- тиниќ бирон нарса англай олмади: кўзлар маъносиз баќрайиб турарди. Аста-секинлик билан кўз ќорачиќларида жилоланиш ва ўйламай айтиб юборилган гапдан пушаймонлик аломатими, ёки њайиќишга ўхшаш њадикми кезина бошлади. Шунда Бекпўлат ўзига келди-ю, ќалбан ўксиб, ўроќќа тушди. «Ажиб,–деди Бекпўлат ўзига ўзи хаёлан,–мендан жонини њам аямайди, деб ўйлардим-ку?! Нањот мени кўзлари алдаган бўлса-я?!» Бибилойиќ эса, беихтиёр оѓзидан чиќиб кетган ноўрин гапи ситамидан юм-юм йиѓлаганича ўрнида ўтириб ќолаверди… Бибилойиќнинг ана шу бир оѓиз гапи Бекпўлатни бир умр-га жиловлаб келди: айтар гапини айттирмади. Ва оќибат, ширин орзуси амалга ошувига мудом тўсиќ бўлиб ќолаверди…

* * * Ўроќчи йигит-ќизлар тушлик ќилиш маќсадида ѓанек (боѓланган буѓдойпоялар ѓарами) соясига гуруњ-гуруњ бўлиб жойлаша бошлашди. Њар ким ўзи келтирган егулигини ўртага чиќарди. Халталардан чакка карсон товоќларга аѓдарилди ва кади-ю сопол кўзачаларда келтирилган сувда чалоп ќилинди. Ќизлар пиёз тўѓрашиб, товоќлардаги суюлтирилган чакка устига ташлашди. Пиёз тўѓралганига нон ботириб ейилди, чалоп сопол косаларга ќуйилиб галма-галига сипќорилди. Ќовун-тарвузлар сўйилди. Тушлик ќилишгач, йигитларнинг ќай бири ѓанекка елка тираб мизѓиган бўлди. Ќизлар ёппасига чироз тикишу рўмол гуллашга тутинишди. Йигитлардан уч-тўрттаси ўринларидан туришди-ю, буѓдойпоядан ќуйига энишди ва сойликда ястаниб ётган ажриќзор устида ўзаро кураш туша бошлашди. Йигитларнинг дам олишга тутинганлари њам бирин-кетин ўринларидан туришиб, кураш бошлаганлар даврасига ќўшилаверди. Кураш ќизигандан-ќизиб бораверди. Энди ќизлар њам бирин- кетин каштадўзликдан тўхташди: кашталар игнабалдоќ билан тиззаларга, нигоњлар эса, кураш майдонига ќадалган эди… Бир кишини йиќитиб, даврада навбатдаги раќибни кутиб ўтирган йигитга Бекпўлат чиќди. Ва у ѓолиб йигитни осонгина йиќитди. Йиќитди-ю, даврада баковуллик ќилаётган бригадир ќистови билан оёќ учида ўтириб, раќиб кута бошлади. Шунда Бибилойиќнинг аќлига сиѓмайдиган иш содир бўлди: уч-тўрт йигит бирлашиб, Бибилойиќнинг акасини судраб даврага чиќаришди. Њурмат юзасидан «олишмайман», дея Бекпўлат ўрнидан турди. «Бибилойиќ не ўйга борди экан», деган фикр бошида чарх урар, аммо, уни аниќ билмоќ маќсадида орќа тарафида ўтирган ќизлар даврасига ќайрилиб ќарашга ва у ердан Бибилойиќни излаб топиб, кўнглидаги сир-синоатдан воќиф этгувчи нигоњидан маъно уќишга уринишга тортинди. Ќарай олганда њолати шарњини кўзларидан билиб олган бўларди.Аммо, андиша деган нарса Бекпўлатни жиловлаб олган ва нигоњини ерга ќозиќ ќилиб ќоќќан эди. –Ўтир-е, ўтир, – дея бригадир Бекпўлатнинг елкасидан босиб ўтирѓизди. – Ёшининг катталигидан ќўрќма. Сендан ортиќ жойи йўќ. Йигит дегани ўн саккизга тўлдими – кучини олгани шу. Ол-е, ол! Сенга деса, ќирќ яшари келмайдими?! Биринчи ва иккинчи ќўл ушлашганларида Бекпўлат ийманиброќ ёќа ушлар, Бибилойиќнинг акаси эса, бор кучи билан ёќа силтарди. Бу галгисида Бекпўлат шаст билан чап ќўллаб раќибининг енгидан, ўнг ќўли билан елка оша белбоѓидан ушлади. Ва : «Ё-ё, Алижон» деди-ю, бўксага олди. Бибилойиќнинг кўз олдида акаси осмондан айланиб келиб, ерга чалќанча тушди. Бекпўлат сапчиб ўрнидан турди. Бироќ, йиќитган одами чўзилганича жойида ќолди. У њушдан кетган, оѓзидан эса, кўпик сизиб чиќќанди. Бекпўлат саросималаниб ќолди: елкасидан босиб турган ийманишни бутунлай унутиб, ќайрилиб ќизлар даврасига ќаради. Ва њам њайрат, њам ќўрќинч исканжасида ранги оќариб кетгану беихтиёр кўзларидан ёш ќуйилаётган Бибилойиќнинг ўзлари томон њайиќиш-ла келаётганлигини кўрди. У Бекпўлат томонга кўз ќирини њам ташламади, акаси бошига келиб ўтирди ва юзларини силаб- сийпалай бошлади. У ён-атрофдагиларни бутунлай унутгандай эди. –Бибилойиќ, бу ёќќа тур, – бригадирнинг овози чиќди. – Бу гапдан Бибилойиќ њам, Бекпўлат њам бироз ўзларига келишди. Бригадир кўзачадаги ичимлик сувдан ўнг кафтига олиб, Бибилойиќнинг акаси юзига сепа бошлади. Бекпўлат яна Бибилойиќќа ќаради: у ён-атрофдагиларга њамон эътибор бермас, кўз ёши ќилганича мунѓайибгина акасига тикилиб турарди. Уст-устига сув сепилгач, Бибилойиќнинг акаси сескангандай бўлиб, бош силкита-бош силкита ўзига келди. Йигитлар ёрдамида ўрнидан туриб ўтирди. Шунда Бекпўлат Бибилойиќ томон яна кўз ќирини солди. Энди бироз ўзига келган Бибилойиќ њам бош кўтариб, Бекпўлатга ќаради. Ќаради-ю, Бекпўлатнинг кўзида ѓолиблик нашидасини эмас, уст-устига сўралаётган узр ифодаси ва пушаймонлик кўланкаси ястаниб ётганлигини кўрди. Кўнглида мамнунлик туйѓуси кезинди. У энди илгаригидай мийиѓидан жилмайиб турар, кўзлари кулар њамда айтар гапини баён ќиларди: «Фалокат-да, фалокат! Омон ќолганига шукр!» Ўйин-кулги орасида содир бўлган бу фалокат эркак зоти наздида овоз чиќариб кулишни номус билгувчи Бибилойиќнинг ихтиёрини ќўлдан олди ва кўпчилик ўртасида кўз ёши тўктирди. Бекпўлат буни ўз кўзи билан кўрди. Бундан кейин у Бибилойиќнинг бир неча марта унсиз, юм-юм йиѓлаганлиги-ю бир бор овоз солиб бўзлаганлигини кўрди. Сўнгги йиѓисини кўз билан кўргани йўќ, ќалбан њис ќилган эди. Бу – охирги учрашувларида содир бўлганди. Унсиз, юм-юм йиѓлаганларидан бири тезакка борганларида рўй берган. Ўша куни тезак теришга кўпчилик бўлиб боришди: ўѓиллардан Бекпўлату Садриддин, ќолгани ќизлар. Сомон уюми босилиб ётган хирмонжойга бориб тушишди. Эшаклар арќонланди, кимнингдир ќўлида хуржун, бошќа бировида тўрва – тезак теришга тушиб кетишди. Ўйин-кулги, завќ-шавќ билан тезак теришди. Ќопу хуржунлар тўлдирилаверди. Шу пайт њамќишлоќлари отлиќ Солижон ёнларида пайдо бўлди. Ва ён-атрофини тўлдирганича ўтлаб юрган ќўйлар орасидан бирини Бекпўлату Садриддинга нишлаб кўрсатиб, ушлаб беришни илтимос ќилди. Улар бир зумда ќўйни ушлаб беришди. Ќўйни олдига ўнгариб олган Солижон ќишлоќ сари от чоптириб кетди. Изига бурилган Бекпўлат Бибилойиќнинг ўзига тикилиб турганлигини кўрди. Ва унинг нигоњидаги њадик аралаш норозилик ифодасини англаб, таажжубланди. Сабабини излаб топмоќќа фурсат етишмади. Таёќ кўтарган икки киши икки ёндан чиќиб келди. Ёшроѓи ќўлини орќасига ќайтариб турди. Ёши каттароѓи пайтаваси устидан чирмаб ќўйилган чилвирни ечиб, Бекпўлатнинг ќўлини боѓлади. Шунда Бекпўлат сой бўйлаб ќочиб кетаётган Садриддинни кўрди. Энди у Бибилойиќнинг нигоњидаги њадик ва ќўрќинч сабаби нимадалигини њамда ўша њолатлар таъсирида ѓафлатга учраб, чўпонларнинг ёнига етиб келиб ќолганлигини англамаганлигини билди. Чўпонлар уни олдига солиб њайдаб кетишмоќчи бўлишаётганда яна Бибилойиќ томон ќаради. Бояќиш ќиз икки ќўлини њам мушт ќилганича ёноќларига босгану юм-юм йиѓлар ва ќалтирабгина турарди. Чўпонлар Бекпўлатни олдиларига солиб, њайдаб кетиш тараддудига тушишди. У бунга ќаршилик кўрсатмади. Жимгина олдиларига тушиб кетаверди. У учун Бибилойиќнинг кўз ўнгида шу алфозда кетиш уятдан-да, уят эди. Аммо, ќилмишига яраша чора кўрилаётганига ќарши муносабат њам билдиролмасди. Негаки, у ўзининг ёмон ишга шерик бўлиб ќолганлигини англаб етган эди. Беш-олти ќадам юрганидан кейин изига ќайрилиб ќаради. Ќаради-ю, эшаги ва терган тезагини хирмонда ќолдирганича пойи-пиёда ќишлоќ томон чопиб кетаётган Бибилойиќќа кўзи тушди. Ќайтиб, хирмонжойга кўз югуртирди: ќизлар шоша-пиша ќопу хуржунларни эшакларига юклай бошлашган эди. Бир фурсатга бўлса-да Бекпўлат ќувончу њаяжонни ўзида мужассам этган њайрат комига жо бўлди. Энди у ќўли орќасига ќайтариб боѓланганлигини њам, рўй берган нохуш воќеа сабабли Бибилойиќ наздида ерга киргулик даражада изза бўлганлиги-ю, изидан икки киши келаётганлигини њам унутган, маѓрур ва масрур њолда ќадам ташлаб борарди. «Ќизиќ, – дерди у ўзига ўзи хаёлан, – акаси њушдан кетганида кўз ёши ќилишдан нарига ўтмаган эди-ку?! Нега энди, меним њолимга юм-юм йиѓлайди-ю, ќалт-ќалт титрайди?! Эшагу хуржунини хирмонда ќолдириб, ќишлоќ томон югургилагани нимаси?! Ќишлоќќа хабар етказмоќчими? Шу йўл билан менга ёрдам бермоќчими?! Ња, шундай! Демак, кўзлар алдамас экан. У мени севар экан! Ха, ундай бўлса, буѓдой ўроќда ёрдамлашмоќчи бўлганимда дашном берганлиги нимаси?! Ќизиќ, ќизиќдан-да ќизиќ!» Бекпўлат яна изига бурилиб ќаради. Ва ќизларнинг њали њам хирмонжойда куймаланиб юришганлигини ва улардан анча узоќлашиб кетган Бибилойиќнинг њамон чопишда давом этаётганлигини кўрди. Унга ичи ачишди: «Оњ, юраги куйиб кетди-я!» Чўпонлардан бири нарироќ бориб, отар бошида ќолди. Иккинчиси Бекпўлатни њайдаб кетаверди. Чўпон нима балолар деб гапирар ва сўкинар, Бекпўлат эса, њеч бир гапга эътибор бермас, Бибилойиќнинг њаракату њолатидан туйган туйѓу таъсирида шодликдан масту аласт кетиб борарди. Отлар дупири унинг хаёл риштасини узди. Изига бу галги бурилиб ќарашида тўрт-беш кишининг ўзлари томон от чоптириб келишаётганлигини кўрди. Беихтиёр юришдан тўхтади. Чўпон саросимага тушди, Бекпўлатнинг ќўли боѓланган ипнинг учини ќўйиб юборди. Ва таёќни ќўш ќўллаб ушлаганича елкасига олди. Етиб келган отлиќлар орасида бригадир билан Бибило-йиќнинг акаси њам бор эди. Отлар пишќирар, йигитларнинг кўзида олов чаќнарди. Њар бирларининг таќимида таёќ. Чўпон билан Бекпўлатнинг атрофини ќуршаб, тўхташди. –Ња-а, – деди бригадир чўпонга ќараб, – нима, одам ўлдирибдими?! –Ќўй ўѓирлаган! –Хў-ўш, ќани ўша, ўѓирлаган ќўйи?! –Бир отлиќќа ўнгартириб юборди. –Бас! Заифона гапингни ќара-ю. Яна бунинг чўпон деган номи бор-а?! Туф-фу! – бригадир ён томонига энгашиброќ тупуринган бўлди. Ва сўнгра Бекпўлат томон ишора ќилиб буйруќ берди: – ќўлини еч! Ўѓрини њам, ќўйингни њам ўзим топиб бераман. Одам дегани узоќни ўйлаб иш ќилади-да. Ќара, сенда бор таёќ бизда њам бор. Биз њам ўйлаб, нетиб ўтирмай, таёќ силтаганимизда, ёки – сенинг њам ќўлингни орќага ќайтариб боѓлаб, њайдаб жўнаганимизда нима бўларди? Ур калтагу сур калтак давом этарди. Тўй-маъракада бирга юрган одамлар бўлсак. Одамгарчилик дегани бунаќа бўмапти-да. Чўпон бошќа гап-сўз ќилмади. Бекпўлатнинг ќўлини ечди-да, чилвирни ўрамлаб ќўйнига солди. Бекпўлат беихтиёр ќўлларининг чилвир ботган жойларига кўз югуртирди, кафтлари билан силаб-сийпалаган бўлди, тирсакларини уќалади. Сўнгра атрофни ўраб турган њамќишлоќларига кўз югуртирди. Нигоњлар тўќнашганда Бибилойиќнинг акаси чап оёѓини узангидан чиќарди-ю, илтифот билдирди: «Кел!» Бекпўлат узангига оёќ ќўйди ва илдам њаракат-ла мингашиб олди. –Оёѓим етган ерга сени аќли бутун йигит бўлган, деб алќаб юрибман-а?!–деди бригадир Бекпўлатга. – Солининг ќанаќа одам эканлигини нањот шу ваќтгача билмаган бўлсанг! Одамнинг њам одами бор, кўпининг оласи ичида – ажрата билинглар. Итфеълидан њазар ќилинглар! –Биз ўзининг ќўйи, деб ўйлабмиз, – орада тушунмовчилик бўлганлигини билдирмоќчи бўлди Бекпўлат. –Билмасак, бу ёѓи бунаќа бўлиб чиќишини… – Сен њали кўп нарсани билмайсан, – деди бригадир. – Бундан буёѓига босар ќадамларингни билиб босинглар! Мактабни битирган бўлсаларинг, ёшликларинг ќолдими?! «Билмаслигимнинг охиргиси шу бўлсин!»–деди Бекпўлат ўзига- ўзи хаёлан бригадир гапига жавобан. Аммо, орадан њеч ќанча ваќт ўтмай яна бир муњим нарсани: бахт ќушини ќўлдан учирганлигини билмай ќолди. Бекпўлат Бибилойиќнинг кўзлари не бир њасрат-ла совчи келганлигини баён ќилганлигини англашга англади-ю, аммо, дил розини, ќолаверса, ўзи совчи жўнаттириш ниятида эканлигини тилига кўчиролмади. Нега шундай бўлганлигини йиллар ўтиб билди: ўша ваќтлар муњаббат изњор этишга на журъат ќилолгану на юзи бўлган экан. Севги изњор этиш ўлимдан-да оѓир туюлган экан. Бекпўлатнинг билишича, фаќат ўзи-ю Бибилойиќ эмас, ўша давр ёшларининг барчаси њам шунаќа бўлишган! Негаки, одамларда шарму њаё, муњаббат деб билганларида ќадр-ќиммат бўлган экан. Бир томонда Бибилойиќнинг: «Меним тўѓримни ўрма!» деган гапи тилга тушов. Бекпўлат Бибилойиќнинг ўша кунги њолатини яхши эслайди: у њар кунги Бибилойиќќа асло ўхшамасди – њамиша жилмайиб турувчи лабларига табассум инмас, кулги макони бўлган кўзларида њадик ва ѓам тўла эди. Бекпўлат чексиз њайратланди. Њайратини тилига кўчиролмади. Кўзда балќди: «Нима бўлди, Бибилойиќ?!» Мунг тўла кўзлар жавоб ќайтарди: «Совчи келди. Онам бир кунга муњлат бердилар. Ишдан бориб, жавобини айтишим керак». Бекпўлат Бибилойиќнинг кўзида англашилган маънодан чўчиб кетди. Ва бу фикрини ойдинлаштириш маќсадида Бибилойиќќа гап ќотди: – Ишдан борсам, отам сенларникига кетган экан, мењмон келган, дейишди. Тинчликми, Бибилойиќ?! Бибилойиќнинг мунгли кўзларида маъюс табассум ёлќинлангандай бўлди. Тасаввурида мењмоннинг кимлигини айтса, Бекпўлат унинг не маќсадда келганлигини сўраб билади-ю, «совчини ќайтартир, ўзим одам ќўйдираман» дейдигандай эди. Шу сабаб: «Шўрчадан тоѓам келган экан», деди. Ва не маќсадда келганлигини сўрашини илњаќ бўлиб кутди. Бекпўлатдан эса, Бибилойиќ кутмаган жавоб чиќди: «Яхши». У шундай деди-ю ўроќ ўришга тушди. Бибилойиќ Бекпўлатнинг жавоби-ю њатти-њаракатидан бир пас ќотиб турди. Ва сўнгра ён-атрофига кўз югуртирди: тик турган одам кўринмади–њамма ўроќ ўришга тушиб кетган экан. У њам истар-истамас буѓдойга ўроќ солди-ю, ўкинч-ла хаёлан койинган бўлди: «Дунёга ўт кетяпти-ю яхши, деганинг нимаси?! Сен дилингдагини менга айтолмасанг, мен дилимдагини сенга-ю онамга айтолмасам – ќиёмат ќойим бўлади, Бекпўлат?! Уйдагилар ўз билганини ќилишади. Иккалимиз бир умрга етти ёт бегоналардай бўлиб ќоламиз, Бекпўлат?! Бунинг нимаси яхши, Бекпўлат?! Нањот шуни тушунмасанг, Бекпўлат?! Йигит бўлиб, сен дардингни айтолмасанг, ќиз бошим билан мен нима дей, Бекпўлат?! Бор аламимни кўз ёшидан оламан. Таќдир ишидан куймоќдан ўзга чора ќолмайди, Бекпўлат?!» –Бир кун муњлат бердим, – деди она Бибилойиќќа ишдан ќайтиб боргач, – ќани, нима ќарорга келдинг?! Она саволи такрор-такрор айтилди. Бибилойиќдан сассиз-садосиз йиѓидан ўзга бирон оѓиз жавоб ќайтмади. Ўша кеча Бибилойиќ йиѓи-ла уйќусиз тонг оттирди. «Сукут – розилик аломати», деган хулосага борилди. Бибилойиќ тоѓасининг ўѓлига унаштириб ќўйилди. Ва бу Бибилойиќнинг ўзига њам билдирилди. Бибилойиќ нонушта њам ќилмади. Далада асќотадиган бирон егулик њам олмади. Ўроќни хуржунга солди-да, эшакка миниб њовлидан чиќди. Буѓдой ўроќќа ёнма-ён кета туриб Бекпўлат Бибилойиќнинг бугунги њолидан хавотирланди: «Бибилойиќ эса, њар галгиси мисол ќиё боќиб ќараб њам ќўймас, рўмолини пешонасига тушириб олгану бош њам кўтармасди. Маъюслиги ташќи кўринишидан њам билиниб турарди. Ён-атрофларида йигит-ќизлар борлиги учун сирли њол сабабини сўраш имкони бўлмади. Бибилойиќнинг ўзи эса, аќаллан бирон бор бош кўтариб ќарамади њам. Њар галгиси мисол яна ёнма-ён ўроќќа тушишди. Ва анча ўриб боришгач, Бекпўлат ќия ќаради-ю, кўнгил сўраган бўлди: «Тинчликми, Бибилойиќ?!» Бибилойиќдан жавоб ќайтмади. Лекин ўроќ ўришдан тўхтади. Ва бошини ќуйи эгганича ўтириб ќолди. – Нима бўлди, Бибилойиќ?! – … – Уйдагилар яхшими, Бибилойиќ? – Яхши, – Бибилойиќ шундай деди-ю бош кўтарди. Ва зўрма-зўраки жилмайган бўлди. Бекпўлат њайратдан лол ќотди: Бибилойиќнинг юзлари сўлѓин, йиѓининг зўридан кўзлари ќизарган. —Нима гап ўзи, Бибилойиќ?! – Бекпўлат њайратини тилига кўчирди. —Бироз тобим ќочган, – деди Бибилойиќ њамон зўрма-зўраки жилмаяркан. – Шуниям билдингми-я?! Ќани, кетдик, ким кўп ўради! – Бибилойиќ шундай деди-ю ўроќќа тушди, Бекпўлат њам. Ким ўзарга буѓдой ўришаётган эди. Ваќт тушга яќинлашавергач, Бибилойиќ бир дам ўриб, бир дам ўтирадиган бўлиб ќолди. Шунда анча узоќлашиб кетган Бекпўлат унинг ёнига ќайтиб келди. Њол-ањвол сўраган бўлди ва маслањат берди: «Тобинг бўлмаса – бригадирга бир оѓиз айт-да, кетавергин. Ќолиб кетадиган иш борми?! Хўп десанг, сенга тегишли ерни ўзим ўриб ташлайман». Бибилойиќ сапчиб ўрнидан турди ва Бекпўлатга тикилиб ќаради. Бекпўлат унинг њамиша ќувончдан чаќнаб тургувчи кўзларида бу гал нафратга йўѓрилган ўкинч балќиб турганлигини кўрди. Илгарилари мењр-ла тикилгувчи нигоњлар энди совуќдан-да совуќдай, бегонадан-да бегонадай эди. Лаблари пирпирар, ортиќча бир оѓиз гап айтилгудай бўлса – кўз ёшлари дув тўкиладиган њолатда. Ѓайритабиий бу њолдан саросималаниб ќолган Бекпўлат ўзига келгунча Бибилойиќ илдам ќадамлар-ла ундан узоќлашиб кетди. Жавоблашгани бригадирга њам учрашмади. Ѓанек соясида турган хуржунини олди-ю бирон кишига бирон оѓиз гап демай, эшагига минди-да, ќишлоќ сари йўлга тушди. Унинг кетиб ќолганлигини билганлар билди, билмаганлар тушликка чиќќанларида эшитиб: «Ўзиям эрталабдан тоби йўѓроќдай эди», – дейишди. Эртаси куни Бибилойиќ ишга келмади, унинг ўрнига ќўшнилари Холбиби орќали тоѓасининг ўѓлига унаштирилганлиги њаќидаги хабар келди. Ќўшнисининг гапига ќараганда, умрида бирон марта касал бўлмаган Бибилойиќ икки кундан буён тоби йўѓу нон тотинмас, њалаги сувмиш. Ранг-рўйи сап-сариќ бўлиб ќолганмиш. Ќизи касалликка чалинганлигини фаќат онаси билармишу уйдагиларга билдирмаганмиш. Бибило-йиќнинг њолидан хабар олгани борган Холбибига онаси: «Бунаќа касалликни биринчи кўришим. Нима бўлса њам ичдан. Дардингни айт, кўнглингга ќараб иш ќилайлик, десам, йиѓидан ўзга жавоб йўќ», деганмиш. Ва «мабодо биронтаси билан гап-сўзи йўќмикин?», – дея сўраганмиш. Холбиби њам бу њаќда њеч нарса билмаслигини айтганмиш. Холбиби њеч нарсани билмаслигини айтган бўлса-да, ўроќчилар њеч нарсадан хабарсиздай туюлса-да – бугун Бекпўлатнинг назарида њаммаси њамма нарсани англаб тургандай эди. Ва шу боис улар назаридан четда бўлишга њаракат ќилару бор аламини ўроќдан оларди. Ањён-ањён кўздан ёш, кун бўйи бадандан тер тўкиб ўроќ ўрди: икки одамнинг ишини ќилди. Ва кетар чоѓи Бибилойиќќа хаёлан мурожаат ќилиб: «Мана, сенинг йўќлигингни билинтирмадим, Бибилойиќ, – деди. – Сен эса меним борлигимни унутибсан – бошќаники бўлиб кетибсан-а, Бибилойиќ?! Бу ќанаќаси бўлди, Бибилойиќ?! Ахир мен сени ўзимники њисоблаб юрардим-ку, Бибилойиќ?! Ѓафлатда ќолдим-ку, Бибилойиќ?! Йўќ, йўќ, бу њеч њам мумкин эмас. Шу кечанинг ўзида сени узоќ-узоќларга олиб ќочиб кетаман, Бибилойиќ?!» Бекпўлат ўша куни отларини сафарга шайлаб њовли дарвозасининг яќинидаги ќозиќќа келтириб боѓлади, ем берди. Хуржунга нону уст-бош кийимларини жойлаб, бир четга илиб ќўйди. Ва Бибилойиќни олиб келиш ниятида эњтиёткорлик билан њовлиларининг ќуйи томонидан бориб ўтирди. Тасаввурида у лом-мим демасдан эргашиб кетадигандай эди. Уйдагиларнинг кўпчилиги эшикка чиќиб-киришар, Бибилойиќдан эса, дарак бўлмасди. Тун яримлаб ќолганида дарвоза пештоќидаги электр лампаси ёнди. Бибилойиќ ташќарига чиќди, бироќ, ёнида онаси бор эди. Бекпўлат ўрнидан њам жилолмади. Ва «яна ќайтиб чиќармикан», деган ўй билан тонггача бењуда ўтирган Бекпўлат уйига ќайтаркан, ўзини ўзи койиган бўлди: «Лапашанг, боши очиќлигида айтар гапингни айтолмагандингу бировнинг хасми бўлганидан кейин нима каромат кўрсатардинг?! Бир умр пойласанг њам бирон иш чиќаролмассан. Бибилойиќ кетди, бошќа бировнинг пешонасига битилган экан-да – бошига бахт ќуши бўлиб ќўнди. Сенинг жондан ортиќ суйганинг ва бўшанглигинг боис айрилиќ кўйида куйганинг ќолди. Њай аттанг-а, њай аттанг, кафтда турган бахт ќушимни учирдим-а?!» Эртаси куни Бекпўлат њам ўроќќа бормади. Отини ўтлоќќа олиб чиќди. Бир илинжи Бибилойиќни сувга келганда учратиб, маќсадини билдириш. Кун чошгоњ бўлганида Бибилойиќ сувга чиќди. Бекпўлат от суѓорадигандай бўлиб ёнига борди. —Яхши бўлиб ќолдингми, Бибилойиќ? –деди Бекпўлат. Бибилойиќ оѓиз жуфтлаб бирон нарса демади. Маъюсона нигоњ-ла ќиё боќиб ќаради, кўзлари тўла истењзо эди. —Бибилойиќ, – деди Бекпўлат, – бу кеча њовлиларинг пастига чиќ. Иккаламиз шу отда узоќ-узоќларга кетиб ќоламиз. Бибилойиќ юм-юм йиѓлаганича Бекпўлатга њайрону лол ќараб турару «энди кеч» деган маъно кўз ёшлари узра ќароќларида тебрангани тебранган эди. —Бибилойиќ, чиќ, њеч ким тополмайдиган жойларга кетиб ќоламиз. Бибилойиќ айтилган гапга тезда жавоб ќайтармади. Ќудуќдан челакларига сув олиб, тош охурга ќуяверди, от эса ичаверди. От охурдан бош кўтаргач, Бибилойиќ челакларига сув олиб, бир четга ќўйди. Аммо, њамон гапга жавоб ќайтармади – ерга тикилганича бармоќ учида рўмоли барини уќалабгина тураверди. —Нима дединг, Бибилойиќ?! Бибилойиќ оњиста бош кўтарди. Ѓам-ѓуссага тўла кўзлари ердан узилди ва Бекпўлат сари сузилди. Сўнгра, не бир азоб билан бўлса-да, гапнинг бўларини айтди: —Шу гапларни икки кун бурун айтсанг бўлмасмиди?! Њамма иш хушу хурсандчилик билан битарди-ку! —Энди-чи? —Энди кеч, – деди Бибилойиќ. – Бутун Дўѓдона ќишлоѓи иснодга ќолади-я?! Таќдирга битгани шу экан-да. Сенга њам тенгинг топилар. Мен њам бир кунимни кўриб кетарман. Бўлар иш бўлди… Бибилойиќ шундай деди-ю, челакларини ќўлга олди-да, йўлга тушди. Бекпўлатнинг дами ичига тушди – отини етаклаб бетга ўрларкан Бибилойиќќа таскин бўлгувчи гап айтмоќни унутмади: «Ќаерда бўлсанг њам омон бўл, Бибилойиќ?!» деди. Ўзининг эса кўнгли ќушчалар тарк айлаган уя мисол њувиллаб ќолган ва кенг дунё назарида тобора торайиб борарди…

*** Бекпўлат ўз хоњишига кўра њарбий хизматга жўнаб кетди. Хизматдан ќайтиб, уйланди. Хотини яхши чиќди, сиз оѓизлари сенга бормай умргузаронлик ќилишди. Ўѓилдан ўѓил, ќиздан ќиз ўстириб, роњатини кўришди. Бибилойиќни раво кўрмаган таќдир Бекпўлатга хотинини њам кўп кўрди – умр йўлдоши вафот ќилди.Бекпўлат њали-њали њайратланади: жаноза куни њамма йиѓи-сиѓи билан овора. Ўзи эса, ѓамдан ќадди букилгану тобутга осилганича илњаќ бўлиб Бибилойиќнинг йўлига кўз тиккани тиккан. «Келмасмикин?» деган њадик кўнглини озурда ќиларди. Хайрият, келди. Илгарилари унсиз йиѓлаганларини кўрганди. Бу галгисида ўкириб-ўкириб «жўрамлаб» йиѓлаб келди. Бекпўлат яна бир нарсага њайратланди: Бибилойиќ «жўрам»лаб яќинда вафот ќилган эрини йўќладимикин, ёки гаплари ќўшилишган марњумани назарда тутдимикин? Балким, Бекпўлатнинг ўзига: «Энди њолинг не кечади?» дея, њамдардлик билдираётганимикин: нима бўлса њам Бибилойиќнинг келганлигидан ва айтиб-айтиб йиѓлаганлигидан кўнглида мамнунлик туйди. Ва шу аснода Бибилойиќнинг мудом дилига ќувват бўлгувчи таянч эканлигига юрак-юракдан иќрор бўлди. Ваќт ўтган сари Бибилойиќќа нисбатан бўлган кўнгил илњаќлиги она сутининг хумори тутган чаќалоќдай чирќирагани-чирќираган эди…

* * * —Биров њам от суѓордим, њам опамдан хабар олдим, деган экан, – деди Бекпўлат њол-ањвол сўрашганларидан кейин Бибилойиќќа. – Менам мол йўќотиб, ќараб чиќќандим. Чанќадим. Њовлингга бурилсам, сени ќўшниникида, дейишди. Ќайтиб кетмоќчиям бўлгандим. Илоњо, умри узоќ бўлсин, келининг яхши жойнинг фарзанди экан, ќўярда-ќўймай отдан туширди. —Тушиб яхши иш ќилибсиз,–деди Бибилойиќ. – Њар дам ѓанимат, одам одамга омонат экан. Чалоп ќилдирайми, ёки–совуќ чой олиб келайинми? —Ўзингга маъќулини олиб келавергин, Бибилойиќ! Кампир мењмонхонадан чиќди. Бекпўлат унинг изидан хаёлан мулоќотда бўлди: «Бибилойиќ, о-о Бибилойиќ-а, мен мол йўќотганманми? Йўќ! Йўќотганим ўзинг, чанќоѓимни на чалоп, на совуќ чой ќондиради. Дийдорингдан ўзга малњам йўќ, Бибилойиќ! Буни ўзинг њам яхши биласан. Вале, билмаганга олиб куйдирасан, Бибилойиќ! Сен томондан ишора бўлмагач, ишорамас, очиќ гап бўлмагач, айтар гапимни мен ландавур ќандай ќилиб тилимга кўчирай, Бибилойиќ?! Кўрасан њали, бугун њам айтар гапимни ичга ютиб, ќайтиб кетаман. Бир томондан ёшимизнинг анчага бориб ќолганлиги њам тилга тушов. Вањ, армон-а, вањ, армон!» Бибилойиќ дастурхонни келтириб ќўйиб, изига бурилди ва эшик олдига бориб, ўзи кўриниш бермаган киши ќўлидан икки коса олди. Бу њолни кўриб Бекпўлатнинг кўнглидан коса келтирган кишига нисбатан: «Таълим берганингга рањмат», деган тањсин кечди. Косанинг бирида чалоп, иккинчисида совуќ чой борлигини билиб «фаросатингга ќойилман, Бибилойиќ», деди хаёлан. Дастурхон келтирилгандан кейин Бекпўлат тиловат ќилди. Ва: – ўтганларга ёзадиган дастурхонимиз шу деди. – Уларга дуодан ўзга ње-еч нарса керак эмас. Сен эрингдан, мен хотиндан айрилдим. Илоњо, ётган жойлари жаннатдан бўлган бўлсин. Омин! Бибилойиќнинг бу гапларга жавоби бош ирѓабгина ўтириш бўлди. Бекпўлат њам гапига ќанаќа муносабат билдирилишини кутиб, бош эгиб ўтираверди. Сукутдан ўзга жавоб бўлмагач, оњиста бош кўтариб Бибилойиќќа ќаради. Ќаради-ю, Бибилойиќнинг юзида ёшлик йилларини эсга туширувчи бир њол њувайдо бўлиб турганлигини кўрди: мийиѓида жилмайиш, кўзида кулги ва айтар гапнинг жавоби. Бу галги жавоб тубандагича бўлди: «Энди кеч, энди кеч!» Бекпўлатнинг боши ќуйи эгилди. Ўйга толди: «Гапни айлантириб ўтирмай, «менга тег!» деса нима ќипти?! Унда кўзлари маълум ќилган нарсани тили айтса нима бўлади? Нима бўларди, бир умр кўнглида ардоќлаб келган гўзал ва ширин туйѓулар чилпарчин бўлиб кетарди-да. Кел, шу мулкдан њам айрилиб ќолмай». – Ва у бош кўтариб Бибилойиќќа ќаради. Энди унинг кўзида њам жавоб кўланкаси пайдо бўлди: «Ња-а, энди кеч, энди кеч. Армон-а, армон!» Эшик ортида одам шарпаси пайдо бўлди. Бибилойиќ чиќиб, чойнак, пиёла кўтариб кирди. —Ўѓилларинг кўринмайди? —Њаммаси тирикчилик пайидан. Бири мол боќиб кетган, бошќаси ўт ўроќда. —Тирикчилик-да, тирикчилик! Ќимирламасанг на ќорнинг тўяди-ю, на устинг бут бўлади. Иш яхши нарса! Ишлашгани яхши. Яна эшик ортида шарпа пайдо бўлди. Бибилойиќ бу галгисида бир лаган гўшт келтириб ќўйди. Бибилойиќнинг дийдори Бекпўлатнинг «чанќоѓини» ќондирган, энди унинг томоѓидан на гўшт, на чалопу на чой ўтарди. Ўзини њар ќанчалик мажбур ќилмасин, дастурхондаги неъматлардан бир-бир тотиниб ќўйишдан нариги ўтолмади. Бекпўлатнинг кўнглига шу дам шайтон ќўл солди: «Кўнглингдаги туйѓу Бибилойиќнинг ўзидан њам азиз бўлиб кетдими?! Нима бўлса бўлар, айтар гапингни айта ќол!» Бекпўлат беихтиёр тилга кирди: —Шундай килиб, Худо иккаламизни њам сўќќабош ќилиб ќуйди-я?! Бекпўлат айтар гапини айтди-да, ўзини зўрлаб бўлса-да Бибилойиќнинг кўзига тик ќаради. Хайрият, бу галгисида њам жавоб тилдамас, яна кўзда пайдо бўлди: «Энди кеч, энди кеч!» Бибилойиќ њам не бир азоб билан бўлса-да, Бекпўлатнинг кўзига тик ќаради. Ва унда узоќ йиллар вужудини кемириб келган армон кўз ёшига жо бўлганича бўзлаб турганлигини кўрди. Рањми келди, ўзининг кўзларига њам ўкинч ёши ќуйилиб келаётганлигини пайќади. Ва бошини ќуйи эгди. Юзага келган ноќулай њолатдан ќутулиш учун Бекпўлат шоша-пиша дастурхонга дуо ќилиб, ўрнидан турди. «Ўтиринг, овќат бўляпти», дея илтифот билдирмоќчи бўлган Бибилойиќќа кўнглидан кўтарилиб келаётган ўкинч имкон бермади. Иккаласи њам унсиз эшикка чиќишди. Ќўл ювиш њам унутилди. Бекпўлат узангига оёќ ќўйганда Бибилойиќ илдамлаб келиб, отнинг жиловини ушлаб турди. Гўё хотин эрини сафарга отлантираётган мисол. Бекпўлат шунисига њам шукр ќилди. Беихтиёр миннатдорчилик билдирди-ю, видолашди: —Бибилойиќ, сенга мингдан-минг рањмат! Кўнглингни озурда этган бўлсам, кечир, Бибилойиќ?! Берган тузингга, мендан аямаган яхши сўзларингга рози бўл, ќўлимдан туз тотинган бўлсанг, мен њам розиман, Бибилойиќ! Бибилойиќнинг кўнглида ўкирик яна бош кўтарди. Ва у ўз соњибининг бардоши измида сувга айланиб кўз косаларини лиммо-лим ќилди. Сўнгра шашќатор бўлиб, ёноќлари узра сизиб туша бошлади. Бекпўлат бу њолни кўргани йўќ, орќа ўгириб турганди, њис ќилди. Беихтиёр ўзининг њам кўзларига ёш ќуйилиб келди. Ва уни Бибилойиќдан пинњон тутмоќ ниятида «хайр», дея отнинг бўйнига кафт ќоќди. Жийран ќашќа оњиста ўрнидан ќўзѓалди. —Йўќотганингиз ќанаќа мол эди, – деди Бибилойиќ ўзини базўр ќўлга олиб. –Болалар келса, ќараттирардим. Бекпўлат от жиловини тортди. Аммо, изига бурилиб ќарамади. Шу њолда туриб жавобини айтди: – ќўй, болаларни овора ќилма, Бибилойиќ! Ње-ей, Бибилойиќ, хом сут эмган банда эканмиз-да. Бир ўй билан келган эдим, яна бир ўйга бориб ќайтиб кетяпман. Болаларингга айтмай ќўяќол! Мен йўќотган молмас, гавњар! Гавњарни топган одам бошќа бировга берармиди?! Ње-ей, Бибилойиќ, Бибилойиќ! Бекпўлат айтар гапини айтди-ю, отни жадаллаб йўлга тушди. У от устида юм-юм йиѓлаб кетаверди Бибилойиќ њовлида бўзлаб ќолаверди. Дийдор ќиёматга ќолди. Бекпўлат билан Бибилойиќнинг йиѓиси кўнгилларда бир умр эъзозлаб асралган ќутлуѓ муњаббатларининг аќаллан тилга кўчмай яшаб келаётганлигига тутилаётган аза эди. Ярим йўлга борганда Бекпўлат ўзини койишга тушди: «Аќлдан озибсан, Бекпўлат, аќлдан озибсан! Номуси бор аёл ќирќ ёшдан ўтганидан сўнг эрга тегишни уят билишини яхши англардинг-ку?! Яна кимлигини беш панжангдай биладиганинг, олтмишдан ошган кампирнинг уйига кўз тикиб борганингга ќара-я?! Соѓлиѓинг жойида эмас, ўзингни кўрсат, ўзингни ўќит, Бекпўлат?! Кошки, кошки шундай бўлганда. Бу кунимдан аќлдан озганим минг бор афзал эди. Яхши-ёмоннинг фарќига бормай, ѓам-алам нима эканлигини билмай юраверардим. Тавба ќилдим, тавба ќилдим-е. Бу њолдан Худонинг ўзи асрасин-е!» Бекпўлат йўл-йўлакай Бибилойиќнинг эри вафот этганлигини, орадан њеч ќанча ваќт ўтмай ўзи њам хотинидан айрилганлигини эслади. Ўша ваќтда бу њолга ўзича таъбир йўйган бўлди: ќариганида Бибилойиќ билан умр риштасини боѓлашга Худонинг розилиги шу эмасмикан?! Хотиннинг йили берилгач, би-ир Бибилойиќнинг кўнглига ќўл солиб кўради! Мана, Бибилойиќнинг кўнглига ќўл њам солиб кўрилди, њисоби. Барча-барча орзу-умидлар йўќќа чиќди. Бекпўлат яна бир бор амин бўлди: Тангри битган таќдирни тањрир ќилиб бўлмас экан! О-о таќдири азал, таќдири азал-а?! Бир умр кўнглида ардоќлаб ва унга интилиб келган орзу-умидлари сароб эканлигини бу галгисида яќќол англаган Бекпўлат ќишлоѓига ќайтиб кетаркан, сўнгги суњбат шарњи таъсирида эврилиб борарди. Айтар гапини нега изњор этолмаганлигини бу галгисида теранроќ англагандай бўлди. Кўзларда њувайдо бўлган инкор жавоби тилига кўчса – кўнгил мулки тумтараќай бўлиб сочилиб кетишидан ќўрќаркан. Бу ќўрќинч уни бир умр жиловлаб келган экан! Шунчалик гўзал туйѓуни ато этган Худо журъатни, таваккалчилик ихтиёрини бермаганлигига афсусланди. Яна бир фурсатдан кейин, шукр њам ќилди. Кўз юмуќ, бош эгик, бирида ќамчину бошќасида от жиловини тутган ќўллар бўшашган. Вале, асаблар таранг – ўзини ўзи койиб борарди. «Бекпўлат, Бекпўлат, – дерди у ўзига ўзи хаёлан, – Бекпўлатмас, латтапўлат экансан. Келаси йили пайѓамбар ёшига тўладиган одам кўнглидаги дардини ўзига яќин тутган кишисига айтолмаса-я?! Вањ, дариѓ-а, њамма-њаммаси њаппа сув бўлди-кетди-я! Олтмиш икки йиллик умрга хаёлан ќайтиб ќарасам – олтмиш икки сониялик фурсатга менгзар. Бир умр кўнглимда асраб келган ниятим амалга ошганда – икки кунлик умр кўрсам-да бу дунёсидан армонсиз кетган бўлардим. Оњ, армон-а, оњ, армон!»

* * * Бомдод намозида масжидда маълум ќилишди: ваќтида Дўѓдонадан Шўрча ќишлоѓига келин бўлиб тушиб кетган Бибилойиќ кампир вафот ќилибди. Масжиддагилар кампирнинг ёши нечада эканлиги њаќида фикрлашишди. «Мендан бир ёш кичик эди, – деди Бекпўлат. – Олтмиш учда бўлганди». Пешинга пешнамоз ќилиниши њаќида гап бўлди. Ва ќуёш чиќар-чиќмас йўлга тушишга келишилди. Яќинлари кеча жўнаб кетишганлиги айтилди. Бу гапни эшитиб, Бекпўлат тутоќиб кетди. —Яќинлари кеча кетишган бўлса, – деди Бекпўлат совуќ хабарни маълум ќилган кишига, – бундан чиќди, хабар кеча барваќт келган экан-да. Ќишлоќќа ваќтида маълум ќилиб ќўйсаларинг, бўлмасмиди?! —Бехабар ќолмадик, бўлди-да, – деди мўйсафидлардан яна бири. – Кеча хабар берилганда њам бугун борган бўлардик-да? Шўрча нима йўл?! —Худо одамзоднинг бошига минг хил савдони битиб ќўйибди. – Бирон кор-њол рўй бериб, бомдод намозига чиќмай, бирон жойга кетиб ќолганимда нима бўларди?! Бундай хабарни кечиктириб бўлмайди, оѓайни! –деди Бекпўлат жањл билан. – Сиз буни пайсалга солсангиз солардингиз, мен эса, эшитган замоноќ жўнаб кетган бўлардим. Рањматлик њамќишлоѓимиз эди. Бирга мактабга ќатнаган, чўпчагу тезак териб, ќўй боќиб катта бўлган тенгќурим эди. Ўнгирига намоз ўќиса бўлгулик поктийнат аёл эди. Њай дариѓ-а, њай дариѓ! Масжиддан ќайтган Бекпўлат чойга њам ќарамади, ќуёшнинг чиќиши-ю, жанозага борадиганларнинг тўпланишини њам кутиб ўтирмади. Жийрон ќашќани сафарга тайёрлаб њовлига олиб чиќди-да, ѓўла ќозиќќа боѓлаб ќўйди-ю, уйга кириб, кийиниб чиќди. Њовли супуриб юрган неварасига Шўрча ќишлоѓига жанозага кетаётганлигини билдириб, отга ўтирди. Ўтирди-ю, жиловини Шўрча ќишлоѓи томон буриб, Жийрон ќашќага аччиќ-аччиќ ќамчи тортди. От бўлиб эгасини устига олганидан буён ќамчи емай, бир маромда йўл юриб келган Жийран ќашќа тошлоќ йўл узра «ќасир-ќусур» ќилиб чопишга тушди. От ќора терга тушиб чиранганича чопиб бораверди, устида Бекпўлат силтаниб-силтаниб кетаверди. Оту соњибининг чор тарафини ялаб шабода эсаверди. Би-ир ваќт Бекпўлат уйќудан турган мисол ўзига келди. Ва Жийрон ќашќанинг ёлини ялаб сизаётган ќора терга кўзи тушди. Туёќлар зарбидан атрофга таралаётган «ќасир-ќусур»ни эшитди. От жиловини тортиб, њаракатини сусайтирди. —Оњ-њо, сенга жабр бўлибди-ку, Ќашќа, – деди Бекпўлат отнинг бўйнидаги терни кафти билан сидириб ташларкан. – Лекин, менга бўлган жабр олдида сеники ње-еч нарса эмас, Ќашќа?! Биласанми, кўнглим тўрида асраб юрган гавњаримдан айрилдим. Илгарилари у њаќдаги ўй-хаёллар билан тунни тонгга, тонгни тунга улардим. Энди нима ќиламан, Ќашќа?! Мен учун ќиёмат ќойим бўлди-ку, Ќашќа?! Энди ўзинг мањкам бўл, Ќашќа, мањкам бўл! Одам наслидан кўнгилга яќин тутганим Бибилойиќ эди. Мана, уям охират йўлига тушибди. Жонивар зотидан сенга мењр ќўйганман. Сенга бирон гап бўлгудай бўлса-унда нима ќиламан, Ќашќа?! Ња, сен мањкам бўлишинг керак? Ќашќа, яна бир гап, севсангда севмасангда хотинингдан айирмасин экан, Ќашќа?! Худога шукр ўѓил-ќизлар, неваралар бор. Лекин, уларнинг ўрни бошќа-ю, хотинники бошќа экан, Ќашќа. Бошим ёстиќќа теккудай бўлса хотиндан бошќаси ќарайолмайди, Ќашќа! Унда њолим нима бўлади, Ќашќа?! Ќашќа, њеч бир одамни ќариганида кампиридан ортда ќолдирмасин экан. Одам носкадисини йўќотган носкашдай бўлиб ќоларкан. Бир томондан Бибилойиќнинг ўлими барча ширин орзуларимни йўќќа чиќарди. Њо-о Ќашќа, Ќашќа, энди ќандай ќилиб кун ботираману ќандай ќилиб тонг оттираман, Ќашќа?! Ўзинг бардам бўл, сен мени ташлаб кетма, Ќашќа?! Суймаган бўлсам-да, рањматлик кампирим ќадрдон бўлиб ќолганди. Тирик бўлганида дардимни кўтарармиди?! Энди сенга юк, Ќашќа! Бундан буёѓига дилбардорим ўзинг, Ќашќа! Бекпўлат бир фурсат хаёлидан узилди-ю, ќанча йўл босганлигини билмоќ учун ён-атрофга ќаради ва борар манзилининг ярим йўлини босиб ўтганлигини англади. Кўп йиллардан буён от чоптирмаганлиги эсига тушди ва энди ќўрќмай от чоптирганлигига њайратланди. Тошлоќ йўлда отига жабр ќилганлигига ачинди. Жийрон ќашќа энди бир маромда йўрѓалаб борар, Бекпўлат њам кутилмаган совуќ хабар чўктирган дањшат чоњидан чиќиб, нима ќилмоќ кераклиги хусусида ўйлай бошлаган эди. «Хў-ўш, – деди Бекпўлат ўзига ўзи хаёлан, – хабарни кеча эшитганингда нима ќилган бўлардинг?» Ва ўз саволига ўзи жавоб ќайтара бошлади: «Нима ќилардим, яќинлари сафида турардим. Негаки, мен њам ўзимни Бибилойиќнинг яќинларидан бири њисоблаб келганман. Шу сабабга кўра њам хеш-аќробалари ќатори борардим. Ва улар сафида туриб, тобут кўтарилгунча товуш чиќарардим. Товуш чиќарардим њам гапми, ўкириб-ўкириб, айтиб-айтиб йиѓлардим. Хўш, хўш, нимани айтиб йиѓлардим? Туѓишганим бўлса экан – «жигарим» деб йиѓласам. Тан мањрамим бўлса экан – «во-о, жўрам» лаб йиѓласам. Вањ, кўнглим мулки-я, кўнглим мулки! Сад дариѓ-а, бу гапни тилга кўчиролмасман. Айтсам, тилим куяр, эсласам, эсим оѓар. Армон устига армон-а!» Хаёл риштаси узилган Бекпўлат ён-верига, олд-ортига кўз югуртирди: келаётган њам, кетаётган њам бирон кимса йўќ. Ўз-ўзидан ќалби тўридан ўкирик келди. Ва бор овоз-ла бўзлашга тушди: «Вањ, кўнглим мулки-я, вањ, кўнглим мулкидан айрилдим-а, айрилдим!» – Бекпўлат ўз овозидан ўзи њушёр тортди. Яна чор атрофга кўз югуртирди – њеч бир ќаро кўринмади. Салласи алоќани билан кўз ёшларини артди. Њансирай-њансирай бироз ўзига келгандай бўлди. Шу дам Жийрон ќашќа тепалик ошиб, Шўрча ќишлоѓи сари энгашди. Ќишлоќ кўзга кўрингач, кўнглида бир четга ўтиб, овоз чиќармай мотамда ўтириш фикри пайдо бўлди. Мусибатхона томон бурилганди, бир отлиќ киши йўлини тўсиб чиќиб, бошќа бир хонадонга бошлаб кетди. Њар галгиси сингари бу галги маќсади њам амалга ошмай ќолаверди… Ќўшхона узоќдан тушганлиги ва майит чиќарилиши њаќидаги хабар кеч етказилганлиги сабабли жаноза ўќиладиган манзил сари жадаллаб боришаётган тобуткашлар изидан Бекпўлат етиб боролмади. Энг охирги умиди Бибилойиќнинг тобутини кўтариш эди. Нањот, шу насиб ќилмаса-я?! Унда умрининг охиригача армон юкини орќалаб ўтмоѓи тайин. Йўќ, йўќ, бунаќа бўлиши њеч њам мумкин эмас. Тобутни аќаллан етти ќадамга кўтаришиб боролмаса – Бибилойиќнинг руњи ќиёмат кунигача чирќираб туриши тайин! Фурсат бой берилгани йўќ: жаноза намози тугаши биланоќ бир амаллаб тобут кўтарувчилар сафига ќўшилади! Ушбу ўй-хаёллар теграсида эврилибгина борган Бекпўлат биринчи сафдагилар орасига суќилиб кирди. Нари борса ўн ќадам нарида Бибилойиќнинг жасадини баѓрига олган тобут ќимматбањо матоларга ўралган њолда турарди. Жамоа жаноза намозини ўќимоќќа тутинди. Бекпўлатнинг эса дарди тобуткашлар ќаторига ќўшилиш. Шу сабабга кўра њам майитга яќин турганлар орасидан жой олганди. Жаноза намози тугаши билан бир гуруњ ёшлар тобут сари интилишди. Ва улар тобутни елкага олганларида Бекпўлат њам бир амаллаб улар сафига кирди. Аввал тобутнинг ўнг, сўнгра чап томонига ўтиб, кўтаришиб борди. Кейин жадаллаб ќадам ташлашаётган тобуткашлар сафидан сирѓалиб чиќди. Охирги ниятига етказгани учун Худога њамду сано айтди, бењад шукрона ќилди. Ва ќай бир ёшнинг ќистови билан ќабр бошига одамларни олиб борадиган машиналардан бирига ўтирди. Ќабристон дарвозасидан ичкарилаган Бекпўлат хаёлан: «ассалому алайкум, ањли ќубур», дея ањли ќабристонга салом берган бўлди. Ва сўнгра ќўшимча ќилди: «Мана, биз њам кўнгил мулкидан айрилиб ќолдик. Сафларинг насиб этган экан-да. Энди мен њам сенлар ќатори. Фарќ – сенлар ер остида, мен ер устида. Илоњо, њаммамизни эгам ўз њифзу њимоятига олган бўлсин. Омин!» «Ќабристон, ќабристон! Эътибор бериб ќаралса, – дея яна ўз-ўзича ўй сура бошлади Бекпўлат, – тириклар истиќомат ќилувчи манзилларни эслатади: кимнингдир макони њашаматли-ю бошќа бировиники кўримсизгина. Аммо, ќай биридагисининг жони роњатда-ю, ќайсинисиники азобда — ёлѓиз Худога аён. Ташќи безаклар шайтон измидагиларнинг иши-да. Ички гўзалликка не етсин! Илоњо, эгам њар бир бандасининг охирги манзилини обод ќилган бўлсин!» Ѓам исканжасида њорѓин ва ѓамгин њолга келган ўѓиллар ќабр устига тупроќ тортишаётганлар сафида куймаланишар, улар њаракатига жўр бўлиб Бекпўлат њам тупроќ тортарди. Бекпўлат ўз хаёллари билан банд: «Ота-онанинг куйгани ёмон. Фарзанднинг ота-онага куйгани ёз ёмѓири мисол ўткинчи – турмуш ташвишлари сўндиради-ќўяди. Бу ўзимнинг њам бошимдан ўтган. Бибилойиќќа куйган болалари эмас, менман! Буни тириклар орасида ёлѓиз мен биламан, ундан кейин Худога аён, тупроќќа аралашиб кетган бўлса-да Бибилойиќќа маълум. Бошќа њаммаси шундай гап. О-о, азоб, тилга олсам – тилим куяр, эсга олсам – эсим оѓар!»