Малоҳат ЭШОНҚУЛОВА: ИЖАРАГА ОЛИНГАН КУЁВ…

(Ушбу мақолам 2005 йилнинг 24 февраль куни «Даракчи» газетасида тахаллус билан эълон қилинганди.

Нега тахаллус остида чоп эттирганман: ўзимни аяганманми, ҳамкасбимними, ва ё ортиқча ғавғодан ҳайиққанманми, очиғи, ҳозир бу саволга аниқ жавоб беришим мушкул…

Ҳарҳолда, ўз номимни ошкор этишга журъат этмаганим аниқ…

Нима бўлган тақдирда ҳам, ёзганларим остига ўз номимни ошкора ёзишга ҳозирда ўзимда куч топгандекман…. Муаллиф)

Ажаб, тақдир чизиғи шунчалар чигал, шунчалар чалкаш эканки, ўзи билмаган, истамаган ҳолда шармандалик тўрига тушиб қолди. Тўғрироғи, қисматнинг қаро чилвирига оёғин солди. Ҳа, кўнгилдаги ишонувчанлик, айнан ўша соддалик кўпинча панд бериб қўяркан кишига, айниқса, қизларга. Аввал бошда кўп жононларни ўзига қаратган камгап курсдоши уни чиндан-да суйгандек, туйғулари самимийдек туюлганди унга. Байрам баҳона сархуш бўлган қиз ҳиссиётли эмасми, эҳтиросларига эрк берди, қизлик иффатидан кўра лаҳзалик лаззатни афзал кўрди… … “Эр киши васлингга етгунча энгнингга тўн бичар, кейин кафан”, деганлари чин бўлди. Иши битиб, эшаги сувдан ўтган йигит қизга қайтиб қайрилмади, қиё ҳам боқмади. Истамади ҳам. “Арзоннинг шўрваси татимас” деган гапни эсга олди чоғи? Тўғри-да, қизлик ғурурини оний ишратга осон ва арзон сотган малак кимга керак?! Ҳарҳолда, йил ўтмай ўзгага унаштирилган йигит кўнглидан шу ўй ўтган бўлса не ажаб! Ўйламай, иккиланмай сипқорилган ишрат майидан сармаст қиз, наинки номусини, бутун борини, ҳаётини биргина қаро кечага, висол тунига алмашиб қўйганини, борлиғини барбод қилганини тушуниб етган эди-ю, аммо кеч! Шу аснода дўст-душманлар орасида “ишқ баёти” достон бўлган қиз ҳаётнинг қинғир кўчаларида дарбадар кў-ўўўп дайдиди. Ана шундай кунларнинг бирида танишгандим у билан. Сиртдан қараганда, ҳаммаси жойидадек. Севимли иши, анча мунча киши қўл чўзса етмайдиган амали бор. Мансабу мавқеи жойида, базму жамшид авж олган давралар пойида. Ками йўқ. Аммо кўксидаги энг эзгу тилак – унга лойиқ битта эр керак. Гапнинг очиғи, аслида у ўша “эр” деганига ҳам муҳтож эмас. Топиш-тутушдан Худо қисганмас-да! Ўзи-ку, эрсиз ҳеч ҳам бўмлайди хор, аммо қорли тоғда қаригина энаси бор… – Болам, уч бирдай сингилларингнинг бахтини бойламагин, – дейди бор гапдан бехабар эна шўрлик зорланиб қиз ҳар гал қишлоғига қадам қўйганида. – Сенгинани келинлик кўйлагида кўрсам дейман… Нафиса кўрсаки, тенгдошлари бахтидан тинган, Кентдаги тенгқурлари ҳам турмуш ташвишларига уралашиб қолган. Бир пайтлардагидек давбабали давралар йўқ энди. Ана шунда иффати топталган қиз ёлғизликнинг ёвуз тоши ёнган юрагини беаёв эзғилаётганлигини ҳис қилди. Ҳа, унга жуфт керак, ҳув тоғли қордаги туғишганларининг ори, кекса энасининг зори учун ҳам куёв керак. Ё тавба, шу илинжда илинган исдан умидвор арвоҳдек, сўз қотган, гап отган эркак зоти борки, интиқ-интизор термуладиган бўлиб қолди у. Қизнинг кичиккина кулбасига кимлар келмади, кимлар бир кеча ишрат қилмади, дейсиз! Хўжалик раҳбаридан тортиб ҳуқуқшуносгача, ҳайдовчидан тортиб амалдоргача унинг тўшагида бир бор чўзилган. Харидори йўқ эмас, бор-у, аммо мавсумий. Талабгорлари нари борса бир ой у билан ошиқ-маъшуқ ўйинини ўйнар, оила қуриш ҳақидаги орзуларини эшитгач, тумтарақай тарқаларди. Ҳатто, ўзидан ўн ёш кичик эркакларга ҳам эрмак бўлган пайтлари кўўўп бўлди. “Доимо давлатманд эркакларнинг назарига тушаман” дея мижозлари бисёрлигидан мақтанган пайтлари ҳам йўқ эмас…. – Эрга тегишим керак, шарт! – деб қолди кунлардан бир куни. – Энг тўғри фикр, – дедим қувватлаб. – Қишлоқдан келган уйланмаган бир йигит бор. Яхшилаб “ўраш” керак. – Қинғир ишнинг қийиғи қирқ йилдан кейин ҳам чиқади. Айлантираман, деб овора бўлмаганингиз маъқул,- дедим совуққина қилиб. – Тўшак кўрмаган қишлоқини қўлга киритиш қийинмас. Биласизми, Маркс нима деган: “Ҳақиқий муҳаббат тўшакдан бошланади!” – жавоб қайтарди у кўзлари ёниб. – Қаранг, ҳеч ўқимаган эканман-а! Бироқ қайсидир катта одамлардан бири, “Ҳақиқий муҳаббат никоҳдан кейин бошланади”, деганини эшитгандайман. Муҳаббат дегани тушакда уйғонадиган бўлса, Али, Вали, Эшмат, Шермат, Эрмат отлиғ маъшуқларингиз аллақачон Мажнун бўлиб қолишарди-ку! – кесатдим. – Э, сўзингиздан заҳар томади, бениш чақасиз-а, одамни. Наҳот, киши қалбини тушунмайсиз? Менинг гуноҳим нима, одамларга ишонганимми? – кўзига ёш олди у. Кўп ўтмай қишлоқи куёв ови бошланиб кетди. Кўр-кўрни қоронғуда танийди деганларидек, ўзига ўхшаган уч қиз кўмакка келди. Аввал “одам ови”нинг пухта режаси тузилди. Унга кўра, дугоналаридан бири “туғилиб” қолди. Таваллуд баҳона уч-тўрт дугона хушторлари билан тўпланадиган бўлишди. Кўпқаватли бинодаги уч хонали уйлардан бирида базм уюштирилди. Айниқса, ётоқ учун ажратилган хонани эҳтиросларни қўзғатувчи суратлар, турли жиҳозлар билан алоҳида безашни ҳам унутишмади. Сценарийга кўра, базм дастурхонига “Ўрикзор”даги “хушдан айирадиган” жамики “шайтон суви” борки, минг бир туридан келтирилди. Туғилган кундан тўрт кун олдин Нафиса маслаҳатгўй дугоналаридан бири таништирган гинеколог опага кўриниб қўйишга ҳам улгурди. Опа ўз ишининг “ас”ларидан экан чоғи, қари қизни совуқ “кресло”сига чиқариб, кўпи билан ўн дақиқа уринди, холос. Гинекологнинг совуқ столида бир юмалаб турган Нафиса қарабсизки, қиз бола бўлди, қолди. Шифокор эса Американинг икки дона юзталик сўлкавойини шоша-пиша, қўрқа-писа оқ халатининг чўнтагига солди. – Кескин ҳаракат қилманг, ариққа ўхшаш жойлардан сакраманг, – деди у шивирлаб, – Иложи бўлса, ўтирманг. Стулга оҳиста ўтириб-туришни тавсия қиламан. Керакли жойингизни тикишда, ямашда тиббиётда ишлатиладиган шундай “ип”дан фойдаландимки, уч кун ичида ўзи намланиб, мулойимлашади ва керакли пайтда ортиқча оғриқ, азоб бермай, ўз вақтида узилади. Ҳатто бу “ип” узилган чоғида инсон қонига ўхшаш рангли суюқлик ажратиб чиқариш хусусиятига ҳам эга. Нафс йўлида минг бир нағмага йўрғалашга шай бу шифокорнинг гаплари нечоғлик тўғри ё йўқ, Яратган билади. Аммо Худо денгки, ана шундай ҳожатбарорларнинг укаси ёки ўғлига бир юмалаб “қиз бўлганлар” учрамасин…. Ниҳоят, кутилган кун келди. Нафисанинг кўнглида ягона ҳадик: “Зарур иши чиқиб, келолмай қолса-я?”. Шу хавотирлар исканжасида дўконга тушди. Сотувчи билан бамаслаҳат нархи осмонда бўлса-да, эркак кишининг қонини кўпиртирадиган аёллар атирини харид қилди… Атир-упани, пардоз-андозни жойига қўйгач, ҳалигина харид қилган ички либосларнинг “дода”сини кийиб, бўйи баравар кўзгуга ўзини солди: ёмонмас, ҳусну латофати, қадди-қомати ҳали минг бир йигитни қатл қилиш қудратига эга. Кеч кириб таклиф қилинганлар тўплана бошлади. Қишлоқи “куёв” ҳам кечикиб бўлса-да келди. Биласиз, давраларда қадах кўтаришга ҳамиша баҳона топилади: “Сиз учун!”, “Биз учун!”, “Бахт учун!”, “Соғлиқ учун!”. Йигитга бўкиб қолгунича ичиришди. Хуллас, энг муҳими, ароқ билан коньякни, шампан виноси билан “Мадонна”ни “ширин-шакар” қилиб сипқоришди. Ниҳоят, ярим тунда меҳмонлар тарқалиш тараддудига тушишди. Бу чоғда Нафисанинг алдамчи табассуми-ю, чанқоқ кўзлари йигит қонини жунбушга келтириб бўлган эди. Улар бир-бирларини суяшиб ётоқ томон йўрғалашди. Ичкарида нима бўлган билмайман-у, қизнинг истаги амалга ошгани аниқ. – Мастликда нима қилиб қўйдингиз?! Номусдан ўлдирдингиз-ку! – деди Нафиса тонг саҳар маст уйқудаги қишлоқи “куёв”ни турткиларкан, – Энди нима қиламан?! Шарманда бўлдим!… Эҳ-ҳе, бу сўзларни айтиш учун озмунча кутганмиди, озмунча машқ қилганмиди қиз! Эринибгина кўзини очган йигит пинагини ҳам бузмади: – Қилғиликни қилган бўлсак, нима қилардик, тўй қиламиз-да! “Хайрият!, – қувончли ўйдан қизнинг юраги қоқ ёрилаёзди, – ниҳоят, оҳларим Аллоҳга етди”. Бироқ Нафиса эртароқ қувониб қўйган экан. – Туринг, хоним, мана бу матоҳни йиғиштиринг, – деди йигит тўшакдаги чойшабга имо қилиб, – Уйланаман, аммо олдин бир жойга борамиз. “Қаерга?” дегандек саволомуз қаради қиз. – Экспертизага. Мана бу чойшабни, камига сизни ҳозироқ экспертизадан ўтказиб, шубҳаларимга чек қўяман-да, ана ундан кейин уйланаман, – деди йигит ўта совуққонлик билан. Қизнинг қорачўғидан ўт чақнади: – Нималар деяпсиз?! – Танланг, – деди “куёв бола” муғомбирона жилмайиб, – Ё текширтиргани борасиз, ё мендан кечасиз. – Сиз… Сиз мени ким деб ўйлаяпсиз?! – қахрли қичқирди қиз. – Ҳеч кимни ҳеч нарса деб ўйламаяпман. Шунчаки, бўлғуси хотинимнинг нечоғлик бокиралигига аниқлик киритмоқчиман, холос. Тамом, – йигит Нафисанинг тирсагидан тутиб, эшик томон тортди. – Йўқ! – деди қиз, гуё уни зўрлаб олиб борадигандек ваҳимали чинқириб. – Ҳеч қаерга бормайман, сиздек махлуққа тегмайман ҳам! Йигитнинг кўзлари совуқ йилтиради: – Ҳа! Мени қишлоқи деб ҳарип қилмоқчимидинг, қанжиқ?! – у сўзини тугатмаёқ қизнинг юзига тарсаки тортди, – Сен менинг тенгимми?! Мана сенинг баҳойинг!, – шундай деди-да йигит чўнтагидан тўртта беш юз сўмликни чиқариб, Нафисанинг юзига улоқтирди. – Ярамас! – амалми йиғидан ўзини тия олмаган қиз йигит ортидан қарғаниб қолди. Афтидан, қишлоқи бўйдоқ қиз ўйлаганчалик анойи эмас экан-да. – Ҳа-ааа, тўғри айтган экансиз, қинғир ишнинг қийиғи барибир чиқмасдан қолмасакан, – аламли ҳасрат қилди у… “Ё тавба, ҳамкасб бўлиб балога қолдимми? Нима, мен бу қизнинг сир сақлайдиган сеҳрли сандиғиманми?” деган ўйдан кўнглим хуфтон бўларди. Начора, одамзоднинг юзи иссиқ экан-да! – Яхшиси, хотини ўлган ёки хотин қўйган бирорта одамга тегинг, – дедим бепул маслаҳатимни аямай. – Ҳечам! Мен оппоқ кўйлак кийишни истайман. Менинг ҳам ўз орзуларим бор. Анави Нормат ҳўкизга айтаман, иримига бўлсаям бир мартага уйлан, тўй қил, оқ кўйлак кияй дейман. Энди тинч қўймайман уни. Илгари ёшлик қилиб индамаган эканман, энди мажбур қиламан. Ўша Нормат шўрликниям бугунги кунда тўрт нафар тўтиси бор. Аммо аёлнинг макри 40 эшакка эмас, 41 туяга юк бўларкан-да. “Ёшликда берган кўнгил айрилмас бало бўлур”, деганларидек у деди, бу деди, хуллас, ўн йил деганда Нафиса яна Номрат акасининг қўйнига қайтди. – Хотинимни тўрт болам билан ташлолмаймна. Агар кўнсанг, ундан хуфёна иккинчи қилиб, никоҳ ўқитиб оламан, – дея шарт қўйди Номартбой. – Розиман. Фақат ота-онамнинг уйига совчи қўйиб, ресторанда тўй бериб уйланасиз! – талаб қилди қиз. Битим тузилди. Норматбойнинг номидан тўрт таниш аёл совчиликка шайланди. Гуё Нафисанинг орзулари ҳақиқатга айланди. Ҳеч нарсадан бехабар ота-онанинг қувончдан кўзлари ёшланди, тўй-томоша бошланди… Никоҳ куни белгиланиб, Кентнинг кичиккина бир қахвахонасида базм ўтадиган бўлди. Тўй куни келиннинг қишлоғидан қуда томон – ота-она, амма-хола, опа-сингил, тоға-жиян, қўйингки, бор қариндош етиб келгану… Норматдан ном нишон йўқ. Дарду дунёси зим-зиё бўлган Нафиса қайларга чопмади, қайлардан қидирмади дейсиз уни. Ерга кирдими, осмонга учдими, йўқ! Келинни-ку, қўяверинг, бундай кўргуликларни кўравериб кўникиб кетган, этиям ўлиб битган унинг. Аммо баджаҳил ота, мунғайиб турган онаизорнинг ҳоли не кечади энди? Уларга не десин? Куёв қочди, дейдими, дея оладими? Туғишганларини эл олдида номусга ўлдирадими?! Ахир, айтинг, тўй куниям қуён бўладими куёв деган. Э, йўқ, Нормат эмас, Номард экан бу бола! Қўрқув ва уят ўтида қоврилган қиз кун бўйи куёв қидирди: Ҳолматми, Норматми, Шерматми, Эшматми, ким бўлсаям рози, фақат куёв сифатида қахвахонада тўрт соат туриб берса, бирровлик куёв бўлса, бас! Нафақат бўлажак келин, балки унинг тарафдор дугоналари ҳам яланг оёқ бўлволиб ижарага бўлсаям куёв қидиришга тушишганди. Қирқ бир йигитга сим қоққан қизлар ниҳоят, қидира-қидира “кредит”га куёв топишди. Яна кимни, бўйдоқ йигитни. Тошкент театрларининг бирида актёр экан. Тўғри, ўзбекнинг тўйи артистсиз ўтмайди, аслида. Санъаткор қўшиқ айтади, рақс тушади, қизиқчилик қилади, бошловчи бўлади. Ажабки, бу сафар артист йигитга куёвлик роли насиб этибди. Оғзаки шартномага кўра, Асад асал куёв бўлиб, тўйда туриб бериши керак, холос. Бори шу. Бунинг учун эса яхшигина ҳақ тўлашади. Э, нимасини айтасиз, одамлар кишининг нафақат бахтидан, балки бахтсизлигидан ҳам наф оладиган замон бўпти-да! Нима бўлганидаям, мен ёлланган куёв топилганидан қувондим. Йўқ, қиз учун эмас, она учун, “болам-чақам дедим, не азоблар едим”, дея қувончли кун кўрмаган, меҳнатдан боши чиқмаган онаизор учун, шусиз ҳам унинг эгик қомати шармандалик юкидан янада камон бўлиб қолмаслиги учун ҳам севиндим. Тўй “театр”и саҳнасида мен ҳам иштирок этганман, кўплар қатнашган. Аммо аксарият дўсту ёрлар куёвболанинг сохталигидан бехабар кўринади чоғи, сўзга чиққанларнинг тилкалари самимий, истаклари қайноқ. Костюмининг чўнтагига оқ гул қистириб олган куёвтўра эса ўзига теккан ролини маҳорат билан ўйнамоқда. Қўли кўксида. Билдирилган яхши ниятларга бошини хиёл олдинга эгиб жилмаяди. “Раҳмат” дегандек тавозе қилади. Аҳён-аҳёнда оқ либосда кабутардек керилиб ўтирган келин томонга энгашиб, унга такаллуф кўрсатишни ҳам канда қилмайди. Гоҳо, келин-куёв қадаҳ кўтариб, уриштириб қолишади. Яқинлар рақсга чиққудек бўлса, иккавлон бирваракайига пул “қистиришади”… Орзудаги битта куёв бўлса, шунчалик бўлар-да, рисоладагидек. Оёғидаги эски калишини шаҳарлик олифталар кўриб қолишидан ҳижолат чекиб, бир чеккада қимирламай, қимтинибгина ўтирган оқ рўмолли онанинг ҳолатини эса сизга ҳечам тасвирлаб бера олмайман. Бу ишни ҳеч қачон эплолмасам ҳам керак. Шу нарса аниқки, она шод эди. Она бахтиёр эди. Унинг лабларида кулгу, кўзларида ёш эди!…. Биласиз, чимилдиққа кирган қиз қошида янгалар бир-икки кеча қолишади, қолаверса, йўл узоқ. Қиз қараса, иш чатоқ. Тўрт соатга ёлланган куёв кетиб қолгудек бўлса, сири фош бўлиши ҳеч гап эмас. – Бир кечагина қолинг, – ялинчоқ нигоҳларини қадади қиз “куёв”га. Асад ҳақиқатдан ҳам асал йигит экан. Келинни аро йўлда қолдирмади, хайрият. Бир эмас, бира йўла уч кечага қолиб берди, ҳатто, куёв чалларга ҳам бориб келди… … “Орзудаги оппоқ куйлак ҳам кийилди, ошпалов ҳам ейилди. Тантанали тўй ҳам ўтди. Аммо оқибати нима бўлди?” ўйлайман мен. Бир мунис аёлнинг, мушфиқ онаизорнинг алдов орқали орзу-армонлари ушалганини айтмаса, ҳамон ўша-ўша. У ёлғиз. Ҳануз боласини кўтариб, ота уйига танҳо боради: “Куёвингиз Кореяга ишлагани кетган”, дейди, атрофдагиларни алдайди. Ўзини бахтли бойвучча қилиб кўрсатади… Одам ўзгаларни алдаши осондир, бироқ ўзингни қандай алдайсан киши? Атрофингдагилардан қочиб қутилиш мумкиндир, бироқ ўзингданчи? Қочиб, қаёққа борасан? Қочаоласанми? … Шунақа… Катта Кентдаги қизнинг ҳаёти ҳамон ўша-ўша: эски тос, эски ҳаммом. Эндиликда унинг бола йиғиси эшитилган кулбасига мижозлар онда-сонда бош суқади. Ови бароридан келган куни қорни тўқ, усти бут. Оиласидан безган бебошлар бормай қолган кунлари эса қотган нонини сувга ботириб, шум қисматини қоралаб кун кўради… … Биз баъзан аёлларни суюқоёқликда, енгилтакликда айблаймиз. Аммо уларни қаро қисматга қориштирганлар ҳақида ўйлаб ҳам кўрмаймиз. Ҳов бир куни Нафисанинг ака Норматига кўзим тушиб қолди. Ёшгина бир қизнинг қўлтиғидан тутиб олган. Аниқроғи, янги бир “Нафиса”нинг! Ана шу Нормат – номард боис тақдирнинг чигал чизиғида адашиб йўлини йўқотиб қўйган Нафисалар сони яна биттага кўпаймасайди, деб қўрқаман. Нафисаларни бузган ким, бахтини барбод, қисматини қаро қилган ким? Улар Нафиса кабиларнинг уволи тутишидан қўрқишмасмикан? Тўғри, мен бу билан енгилтабиат, енгилоёқ қизни ҳимоя қилмоқчи эмасман. Аслида, калта ўйлик уни шу кўчага бошлаб кирганди. Бироқ у ақли, фаҳму фаросати билан шармандалик ва бахтсизликнинг бадбўй ботқоғидан чиқиб кетиши мумкин эди. Бунинг учун ирода, сабр-қаноат керак бўлади кишига. Иродасизлик бесабр қизни боши берк кўчага бошлади. Аниқроғи, шу шармандали қисматни ўзи танлади. Ҳеч бир кимсани шайтон йўлдан оздирмасин, адаштирмасин экан….