Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги тошкент кимё-технология институти

Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги тошкент кимё-технология институти

Демак, актив минерал модда қўшилган портландцемент қотгандан сўнг унда эркин кальций гидрат оксид (оҳак) миқдори жуда камайиб кетади, шу туфайли портландцементнинг чучук ва минераллашган сувларга турғунлиги ортади.

Бу цементларниннг майдалиги ва тишлашиш муддати портландцементникидан фарқ қилмайди, лекин уларнинг қотиш тезлиги портландцементли бетондан кам. Дастлабки кунларда бу цементларнинг қотиши секинлик билан боришига қарамасдан 28 кун ичида бетоннинг мустаҳкамлиги портландцемент мустаҳкамлигига етади.

Буюмларга иссиқ буғ билан таъсир этилганда бу цементлар бетоннинг тез қотишини таъминлайди.

Пуццолан цемент билан шлакли портландцементнинг маркалари портландцементнинг маркасига ўхшаш: 300, 400 ва 500.

Бу тур портландцементлар оддий портландцементга нисбатан камроқ иссиқлик чиқаради, чунки уларнинг таркибида гидратланиш вақтида иссиқлик чиқарадиган клинкер оз миқдорда бўлади. Бу портландцементлар кам иссиқлик чиқаргани учун уларни массив бетон конструкцияларга бетоннинг ёрилишидан хавфсирамай, бемалол ишлатиш мумкин.

Пуццолан билан шлакли портландцемент таркибида эркин оҳак бўлмаганлиги сабабли уларнинг чучук сув таъсирига чидамлилиги юқори. Бундан ташқари, цементга қўшилган минерал моддалардаги қумтупроқ уч кальцийли алюминат билан реакцияга киришиб, уни икки кальцийли алюминатга айлантиради. 3CaO∙Al2O3 нинг миқдори камайтирилса, пуццолан портланцементнинг сульфатли сув таъсирига турғунлиги ортади, чунки бунда, «цемент бациллалари» нинг ҳосил бўлиш эҳтимоли камаяди. Пуццолан портландцементларнинг коррозияси ҳақида юқорида гапириб ўтилган. Шунинг учун бу ҳақда батафсил тўхтамаймиз. Аммо бундай цементларнинг маҳаллий шароитга қараб бошқа турлари ҳам ишлаб чиқарилган. Буларга глиеж ва глинит портландцементлар мисол бўлади.

Маълумки, сизот сувларга чидамли цемент олиш учун махсус сульфатга чидамли портландцемент ёки оддий портландцемент таркибига актив минерал қўшилма қўшиш керак эди. Биринчиси Ўрта Осиё шароитида осон ҳал қилинса, иккинчисини амалга ошириш анча қийин. Чунки Ўрта Осиёда табиий чўкма ва вулқонлар натижасида ҳосил бўлган минерал қўшилмалар йуқ. Ўрта Осиё шароитида пахтачиликнинг тезлик билан ривожланиши ва бу билан боғлиқ бўлган гидротехник иншоотларни қуриш ишларининг кенгайиши чучук ва тузли сизот сувларга чидамли цементларни махаллий хом ашёлардан яратиш масаласини илгари сурди.

Портландцемент ўзининг юқори боғловчилик-хусусиятларига қарамасдан тузли сизот сувларга чидамсиздир. Чунки қотиб қолган портландцементтошда сингиб кирган сульфатли сувлар ҳосил қилган. бацилла (кальций гидросульфоалюминат) дарзлар ва ёриқлар пайдо қилади ва уни емира бошлайди. Кам цементли қоришмаларда эса гипс кристаллари кўпроқ (бациллага нисбатан) ҳосил бўлади. Натижада ҳосил бўлган катта ҳажмли кристалл бирикмалар цементтошда ички кенгаювчи кучланишлар вужудга келтириб иншоотни бузиб юборади. Демак, цементтошнинг кенгайиши, бацилла ёки гипс кристаллари ҳисобига бўлар экан. Одатда, бу бирикмалар бетоннинг емирилишига сабабчи бўлади. Шунинг учун цемент ишлаб чиқаришда Ўрта Осиёнинг шўр ер ости ва сизот сувларига, шўр тупроқларига чидам­ли цемент яратишга катта аҳамият бериш муҳимдир. Бу сувлар таркиби одатда натрий, кальций ва магний сульфат ҳамда хлорли тузлардан иборат.

Ўзбек олимларининг изланишлари натижаснда бундай сувларга чидамли пуццолан цементлар ишлаб чиқариш ўзил-кесил ҳал қилинган. Бу цемеитларни тайёрлаш жараёнида одатдаги портландцемент клинкерига трасс, трепел ва шунга ўхшаш бошқа табиий пуццолан қўшилмалар қўшиш керак эди, аммо мамлакатимизнинг ҳамма жойида бу қўшилмалар бир текис тарқалмаганлиги учун ҳамма ерда топиладиган ва умумий бўла оладиган қўшилма топиш устида изланишлар қизиб кетди.

Сунъий пуццоланли қўшилмалар бирмунча кенг тарқалгап бўлиб, буларга каолинли ва бошқа гилсимон тупроқлар киради. Сунъий пуццоланли қўшилмаларнинг хоссалари яхши ўрганилмаган.

Гилтупроқ-портландцемент ишлаб чиқаришда унинг таркибий қисми бўлгани учун у ҳамма цемент заводларида бор. Шунинг учун куйдирилган тупроқдан пуццолан қўшилма сифатида фойдаланиш мумкин бўлган. Ўзбекистонда каолин тупроғининг катта запаси бор. «ВНИИЦемент»да (Россия) олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйдирилган каолинли тупроқдан тайёрланган пуццолан цементлар тузли (шўр) сувларга чидамсиз эканлигини аниқланди. Бу кутилмаган хол эди.

1937 йилда собиқ СССР Фанлар Академиясининг бетонлар коррозияси бўйича бутуниттифоқ йиғилишида «Минерал сувли ерларга мўлжалланган иншоотлар учун тайёрланадиган портландцементлар (глинитдан ташқари) яхши ўрганилган, улар синалган гид­равлик қўшилмалар асосида тайёрланиши лозим» деган қарор қа­бул қилинди.

Ўрта Осиёга пуццолан цементлари жуда зарур, чунки бир қатор районларнинг ер ости сувлари жуда ҳам минералланган бўлиб, кўпчилик районларда портландцементдан гидротехник ин­шоотлар ва саноат корхоналарини қуриш ман этилган. Пуццолан цементлар ишлаб чиқаришда куйдирилган каолинитли тупроқ фақат биргина реал маҳаллий қўшилма ҳисобланар эди.

Бу масаланинг муҳимлигини назарда тутган ҳолда Ўзбекис­тонда профессор И.С. Канцепольский табиий куйдирилган као­линитли тупроқ ва портландцемент асосида чучук ва шўр сув­ларга чидамли цемент олиш устида узоқ, вақт (1931 йилдан бошлаб) илмий ишлар олиб борди. Шундай қилиб бу максадлар учун фойдаланиладиган табиий куйган тупроқ-глиежлардан пуццолан қўшилмаси олиш мумкинлиги дунёда биринчи бўлиб исботланди. Ўрта Осиёда кўмир конларинииг ёниши натижасида ҳосил бўлган бу тупроқларнинг жуда катта конлари бор. Бу тупроққа геолог Цибишев томонидан қисқача глиеж (глина естественно жженная) номи берилди.

Глиеж портландцемент-портландцемент клинкери ва глиежни майда туйиш билан ҳосил қилинади. Глиеж портландцементда гидравлик қўшилма (глиеж) миқдори тайёр маҳсулот массасининг камида 30% ини ташкил этиши лозим. Тишлашиш муддатларини керагича ўзгартириб туриш учун цементни туйиш жараёнида кўпи билан 3% гача гипс қўшиш керак.

Глиеж таркиби асосан кремний оксид ва оз миқдорда алюминий оксид (шунингдек, бошқа оксидлар) дан иборат. Кремний ва алюминий оксиднинг бир қисми аморф ҳолда бўлиб, оҳакка нисбатан жуда учдир. Глиеж оҳак билан ўзаро таъсир этганда кальций гидросиликатлар ҳосил бўлади. Улар сувда эрувчан оҳакни сувда амалда эримайдиган гидросиликатларга айлантиради. Натижада аралашма қотаётганда эркин оҳак ажратиб чиқадиган боғловчи модда портландцементни сувга чидамли қилиб қўяди.

Бундай қўшилмаларни ишлатиш катта иқтисодий фойда ҳам беради. Портландцементнинг таннархи унинг энг мухим ва қимматли ташкил этувчиси клинкер ўрнига қисман арзон табиий глиежлар ишлатиш ҳисобига арзонлашади.

Глиеж унчалик мустаҳкам бўлмаган, осон майдаланиб кетадиган, ғовак материалдир. Бу эса заррачаларнинг сирти катта эканлигини кўрсатади. Қисман шу сабабли қўшилмалар юқори реакцияга киришиш қобилиятига эга. Глиежларнинг активлиги заррачалар ўлчамига, куйиш температурасига боғлиқ бўлиб, заррачалар йириклашган ва температура ортган сари уларнинг активлиги ҳам пасайиб боради. Мустаҳкамлик эса куйдириш температураси кўтарилиши билан ортади.

Қўшилмаларнинг анча ғоваклилиги, сирт-юзасининг юқори активлиги ва гидрофиллиги уларнинг сувга таъсирини ҳам белгилаб беради. Улар, сувга тегиши билан унга (сувга) туйиниб қолади. Қўшилмалар табиий қиш шароитларида кўпинча анча нам бўлади. Шу сабабли пуццолан цементларни боғловчилар би­лан бирга туйишдан олдин бир марта қуритиб олиш зарур.

Нам қўшилмалар аралашган цемент узоқ, сақланганда цементларнинг активлиги кескин сусайиб кетади. Адсорбция йўли би­лан қўшилманинг ҳаводан ютган нами боғловчи модда билан ўзаро кимёвий таъсир этишади, бу эса унинг барвақт гидротацияланишига олиб келади ва шу билан цемент активлиги сусаяди. Қўшилмаларнинг ана шу хоссасини назарга олиб, пуццолан цементларни сақлаш учун уларга тегишли шароитлар яратилади.

Клинкер, турига қараб (глиежлардан) икки хил пуццолан портландцемент ишлаб чиқарилади: оддий портландцемент клинкеридаи фойдаланиб ишлаб чиқариладиган глиеж портландце­мент; сульфатли сувларга чидамли портландцемент клинкери асосида ишлаб чиқариладиган сульфатга чидамли глиеж порт­ландцемент.

Глиеж портландцементларнинг иккиси ҳам бир хил техноло­гия бўйича ишлаб чиқарилади, улар билан бирга ишлатиладиган қўшилмаларга бўлган талаб ҳам бир хил. Глиеж портландцемент қуйидаги технологик схема бўйича ишлаб чиқарилади.

Юқорида айтилганидек, гидравлик қўшилма (глиеж)нинг ғоваклилиги юқори ва одатда қиш фаслларида нам бўлгани учун намлигини кўпи билан 2% гача қуритиш керак. Қуритиш учун қуритгич барабанлар ишлатилади. Барабанларга глиеж 10…15 мм гача ўлчамда майдаланган ҳолда солинади.

Шундай қилиб, учала компонент: клинкер, глиеж ва гипс белгиланган нисбатга қатъий риоя қилинган ҳолда шар тегирмонга бир вақтда солиб турилади. Туйиш учун икки камерали қувур тегирмонлар ишлатилади.

Глиеж портландцемент ишлаб чиқариш технологияси ҳом ашё ва ишлаб чиқариш жараёнини ташкил этишга кўра оддий портландцемент тайёрлаш технологиясига ўхшаш. Фақат клинкерни туйиш пайтида цементга қўшимча компонент глиеж солиниши билан фарқланади. Цементга қанча қўшимча солинаётгани аниқ текшириб борилади. Заводларда бу мақсадда автоматик масса дозалогичлар ишлатилади.

Глиежнинг таъсири клинкер минераллари гидратацияланаётганда ажралиб чиқадиган оҳакнинг ютилишига асосланган; шунинг учун неча процент глиеж қўшиш кераклиги бевосита гидратация вақтида Са(ОН)2 ажратиб чиқарадиган клинкер минерали миқлорига боғлиқ. Маълумки, уч кальцийли силикат шундай минерал ҳисобланади ва демак, клинкерда уч кальцийли силикат миқдори қанчалик кўп бўлса, дастлабки қотиш даврида цемент мустаҳкамлигига зарар қилмаган ҳолда шунчалик кўп глиеж қўшиш мумкин. Лаборатория синовларига кўра, таҳминан хар 1% уч кальцийли силикатга 0,5…0,75 % гидравлик қўшилма солиш мумкин. Шунга асосан, пуццолан портландцемент тайёрлаш учун уч кальцийли силикатга бой алитли клинкерлар ишлатиш мақсадга мувофиқ деган хулосага келишиш мумкин. Аммо қўшилманинг йўл қўйилиши мумкин бўлган миқдорини ҳамма вақт клинкер минералогик таркибига қараб белгилаб бўлмайди. Чунки қўшилмаларнинг активлиги ҳар хил бўлади. Масалан, 1г трепел ёки диатомит 150 мг гача СаО ютади, пемза ёки глиеж эса 50 мг СаО ютади. Оҳакни тўлиқ бириктириш учун активлиги паст қўшилмага нисбатан актив қўшилмадан кам талаб қилади. Амалий маълумотларга кўра активлиги 200 бўлган кремний оксидли чиқинди қўшилмасининг оптимал миқдори цемент массасидан 20…25%, активлиги 150 бўлган трепел, опока, диатомит ва бошқаларники эса 25…30% ва активлиги 50…60 қўшилмаларники 40…50% бўлади.

Иқтисодий жихатдан эса қўшилма имкони борича кўп қўшилгани маъқул. Бироқ бу цемент мустаҳкамлигининг ўсиш тезлигига ва унинг сўнгги пишиқлик қийматига таъсир кўрсатади, чунки қўшилма миқдори ортиши билан цемент клинкери қисмининг қотиш шароитлари ёмонлашади (клинкер заррачалари бир-биридан анча ажралиб қолади).

Глиеж портландцемент чучук сув ва таркибида сульфат тузлари бўлган шўр сувларга чидамли. Оптимал миқдордаги (30% атрофида) глиежни портландцемент таркибига уни туйишдан олдин қўшилганда унинг мустаҳкамлиги камайиб, балки унинг зичлиги ортади. Глиеж оддий портландцемент зичлигини ортиради. Глиеж оддий портландцементнинг зичлигини ошириш ва «цемент бацилласи» нинг зарарли таъсирини камайтириш орқали чучук ва сульфатли шўр сувларга турғунлигини, ҳаво ва атмосфера таъсирига чидамлигини оширади. Бироқ бу билан портландцемент клинкери ва глиеж асосида сульфат тузли сувларга чидамли цемент ишлаб чиқариш масаласи бутунлай ҳал қилинган эмас эди. Цементни сульфат тузли сувларга чидамли қилишга эришиш учун портландцемент клинкерига 70% гача глиеж қўшиш керак. Бу цемент дастлабки қотиш тезлиги бўйича жуда суст бўлиб, кам мустаҳкамликка эга ва совуққа чидамсиз. Кўп йиллар давомида олиб борилган изланишлар натижасида портландцемент клинкерининг минералогик таркибини ўзгартириш йўли билан цементнинг сульфатли сувларига чидамлиги оширилди. Глиежли ўзгартирилган минералогик таркибли, яъни кам алюминатли портландцементга қўшиш йўли билан сульфатли сувларга чидамли глиеж портландцемент олинди. Бу ерда шуни ҳам таъкидлаб ўтиш зарурки, Ўрта Осиё республикаларининг кўпчилик худудлари жуда кучли шўрланган. Ер усти ва ости сувлари шу даражада сер тузлики оддий портландцементлар бунга чидаш бера олмайди. Шундай шароитларга чидамли янги цемент сифатида хозирги кунда Ўрта Осиё республикаларида глиеж портландцемент ҳисобланмоқда.

Ўзбекистонда, Қувасой цемент комбинатида биринчи марта 1940 йилдан бошлаб 30% қўшилмали, 1948 йилдан эса Бекобод ва бошқа цемент комбинатларида сульфатли сувларга чидамли глиеж портландцемент ишлаб чиқарила бошлади. Ҳозирги кунда бу цементнинг ишлаб чиқарилиши натижасида кўп миқдорда цемент тежалди, ва халқ хўжалигига беҳисоб фойда келтирилди. Бу цемент ер ости ҳамда ўлкан сув иншотларини қуришда кенг ишлатилади ва ишлатилмоқда.

Ангрен ва Қизил Қия глиеж конлари сўнгги йилларда ўлкан хом ашё базаларига айланган. Кўп йиллар давомида глиеж портландцементнинг ҳоссасини ўрганиш шуни кўрсатадики, унинг ишлаб чиқарилиши ва қурилишда ишлатилиши глиежнинг цементга қўшиладиган қимматбахо ва ишончли қўшилма эканлигини исботлади. Натижада Россиянинг марказий районларидан Ўзбекистонга келтирилиши керак бўлган уч юз минг тон­надан ортиқ сульфатли сувларга чидамли портландцемент ҳозир республикамизнинг ўзида ишлаб чиқарилмоқда ва бундай цементга бўлган талаб ҳозирда тўда қондирилмоқда.

Ҳаво ва совуқ, иқлим таьсирига чидамли бўлган глиеж портландцемент Ўрта Осиё республикаларида ер усти қурилишларида кенг ишлатилмоқда. Қирқинчи йилларда Ўзбекистон цемент заводларида асосан глиеж портландцемент ишлаб чиқарилар эди. Гидротехника, саноат ва уй-жой қурилишларида асосан глиеж портландцемент ишлатилган зди.

Сўнгги йилларда Ўзбекистон цемент саноати глиеж ҳисобига ҳар йили қўшимча ярим миллион тонна атрофида сифатли цемент чиқармоқда. Бу эса цемент таннархини анча камайтирди.

Сув иншоотлари учун ишлатиладиган паст экзотермик цемент ишлаб чиқариш масаласи глиеж портландцементнинг олиниши билан тезда ҳал қилинди. Илмий изланишлар бу цемент йирик сув иншоотлари қуришда ишлатиладиган паст экзотермик цементнинг ўрнини босиши мумкинлигини кўрсатади.

1968 йилнинг бошида Тухтагул ГЭС иншоатини қўриш учун махсус цемент танлаш керак эди. Баландлиги 215 метрли бу иншоат массив-гравитациялидир. Бу иншоат учун 3,6 миллион куб бетон ишлатиш керак эди. Аввал қурилишда марказий районлардан (яъни Россиядан) келтирилган цемент ишлатишга қарор қилинган эди. Чунки бу қурилишга ишлатиладиган инерт тўлдиргич реакцияга кришадиган кремний оксидига бой, глиеж эса 4% гача ишқорий моддаларгга эга. Кремний оксид ва ишқорий моддаларнинг ўзаро бирикишидан ҳосил бўлган комплекс бирикмалар ҳажми олдинги икки модда ҳажмлари йиғиндисига нисбатан бир неча марта катта бўлиб, бетонда ички кучланишлар пайдо қилиши, уни ёриб юбориш мумкин деб фараз қилинди. Шуларни назарда тутиб мутахассислар глиеж портландцементни бу иншоат учун ишлатиш хавфли деб қараб, бу мақсадда махсус цемент ишлатиш кераклигини таъкидладилар. И.С. Канцепольский ташаббуси билан глиеж портландцемент узоқ вақтга чидаши, сульфатли сувларга турғунлиги ва глиеж таркибидаги ишқорларнинг инертлиги, яъни сув ҳамда оҳакда эримаслиги каби яхши хоссага эгалиги туфайли бу қурилишда глиеж портландцементи ишлатилди. Сўнгра глиеж портландцементи учун техникавий шартлар ишлаб чиқилди. Шундан сўнг Тўхтагул ГЭС қурилишига 1969 йилдан бошлаб Қувасой цемент заводи цемент етказиб берди. Тухтагул сув омбори учун бир миллион тонна атрофида цемент керак эди. Бунинг учун Қувасой заводи фақат шу қурилиш учун 1,5 йил ишлаши керак. Махсус цементни Россиядан келтирилмасдан, Қувасой заводидан олиб боришнинг ўзи тахминий хисобларга кўра, бирнеча 10 млн. сўмга (1989 йилгача) маблағ тежалди.

Шундай қилиб И.С.Канцепольский ўз ходимлари билан хамкорликда махаллий глиежлардан портландцемент учун актив минерал қўшилма сифатида фойдаланишни таклиф этиш муҳим иқтисодий аҳамиятга эга бўлди. Бу ишлар асосида Ўзбекистон це­мент заводлари ирригация ва гидротехника иншоотларининг қурилиши учун жуда зарур бўлган чучук сув ва сульфатли сувларга чидамли цемент минг тонналаб ишлаб чиқара бошланди.

Цементларнинг кимёвий чидамлилигини ошириш масаласи бўйича олиб борилган ишлар ҳам яхши натижа берди.

И.С. Канцепольскийнинг ишлари назарий жихатдан катта аҳамиятга эга. Сульфатли шароитларда цементларнинг коррозияланиш жараёнини ўрганиш натижасида илгариги фикрларга тузатиш киритилди.

Глиеж портландцементнинг дастлабки қотиш давридаги мустаҳкамлиги оддий портландцементникидан анча суст. Бу ҳолни цементга гидротермал ишлов бериш йўли билан тезлаштириш мумкин. Боғловчи моддалар қотишини тезлатишда автоклав ишлови бериш яхши натижа беради. Энг яхши қўшимча майдалаб туйилган қум ҳисобланади. Талаб қилинган маркага эга бўлган маҳсулот 0,8 МПа босим остида ва 8…10 соат давомида олинадн.

Ўзбекистон заводлари ишлаб чиқараётган 30…50% глиеж қўшилмали цементларни 0,2 МПа босимда 4…6 соат давомида автоклавларда ишлаш натижасида катта амалий аҳамиятга эга бўлган қум-цемент маҳсулотларнинг мустаҳкамлигидан қолишмайдиган буюмлар олишга имкон берди.

Глиеж портландцементдан тайёрланган маҳсулотлар физик-ме­ханик хоссалари бўйича нормал шароитда қотган портландцементнинг 28 кундаги мустаҳкамлигига тенг. Бу маҳсулот очиқ ҳаво, совуқ ва сульфат сувлар таъсирига чидамли.

Сўнгги йилларда Ўзбекистон цемент саноати йилига глиежлар қўшиш ҳисобига, қўшимча равишда 500 минг тоннача цемент ишлаб чиқармоқда.

Портландцемент ишлаб чиқаришда фосфотошқоллар илгари ишлатилмас эди. Биринчи марта Чимкент фосфорли ўғитлар заводининг тошқолларини 1966 йилдан бошлаб цемент чиқаришда 688-66 номерли вақтинча техник шартларга биноан ишлатила бошлади.

Фосфотошқолларнинг портландцемент қотишига таъсири қўшилма миқдори ва клинкернинг минералогик таркибига кўра ўрганилди. Физик-механик синовларга кўра нормал солиштирма сиртли цементга фосфотошқоллар қўшиш цементнинг сувга талабчанлигига таъсир кўрсатмайди, бироқ унинг тишлашиш муддатини секинлаштиради. Цементнинг солиштирма сиртини 340-380 м 2 /кг гача ошириш унинг тишлашиш муддатини бирмунча тезлаштиради. Фосфотошқолларни цементга қўшиш, унинг тишлашиш муддатини сусайтиришни фосфотошқоллар таркибида фосфор кислота тузларини борлиги билан тушунтирилади.

Ҳақиқатан, цементга 1% атрофида фосфор кислота қўшилса унинг мустаҳкамлиги кескин камайиб кетади ва унинг тишлашиш муддати жуда секинлашади. Фосфотошкол, цементга қўшилганда унинг мустаҳкамлиги дастлабки қотиш даврида (1…3 ой давомида) камайиб, асос цементи мустаҳкамлигининг ўсишидан кейинги муддатларда (6 ойдан 3 йилгача) ортиб боради. Цемент таркибидаги фосфотошқолнинг миқдорини 60% га етганда унинг мустаҳкамлиги анча камаяди, аммо таркибида 60% фосфотошқол бўлган цементнинг олти ойлик намуналари сиқилишига синалганда, асос портландцемент мустаҳкамлигидан ортиб кетади. Бу қонун турли минералогик таркибли цементларни синаганда ҳам намоён бўлади.

Фосфотошқолли цементларнинг солиштирма сирти кўпайтирилганда ва намуналарга гидротермал ишлов берилганда уларнинг мустаҳкамлиги ортади. Бундай цементларнинг ҳавода қотиши қурилиш нормалларининг талабларига тўла жавоб беради. Аммо тошқолларнинг миқдори ортганда унинг сувуққа чидамлиги камая бошлайди, фосфотошқолларни портландцементларга қўшиб цемент намуналарининг киришишини камайтириш хам мумкин.

Цементларга 50% гача фосфотошқоллар қўшиш цементнинг арматура билан тишлашишини камайтирмасдан, балки бир неча марта ортиради.

Фосфотошқолларнинг таркиби ўзида домна тошқолларидан кам миқдорда гилтупроқ борлиги билан фарқланиб, портландцементга қўшилган фосфотошқол миқдорига пропорционал миқдорда унинг сульфатли сувларига чидамлиги ҳам ортади. Синовлар фосфотошқолларнинг миқдори портландцемент таркибида 10…60% гача бўлганда маъқул ҳисобанади. Одатдаги сульфатли сувларга чидамсиз портландцемент ҳам 15% фосфотошқол иштирокида сульфатли сувлар таъсирига бардош бера олади.

Бун­дай цементлардан ясалган бетон ва темир-бетон конструкцияларга сульфатли сув ва совуқнинг таъсирини ўрганиб чиқилган ва улар Ўзбекистон ва Туркманистон территорияларидаги ер ости сувлари жуда кучли минераллашган жойларда ишлатилмоқда.

Профессор И. Тошпўлатов раҳбарлигида янги цемент глинит портландцемент ихтиро килинди.

Бу цемент Ўзбекистонда кенг тарқалган махаллий хом ашё каолинитли тупроқ (гилвата) ни 700-800 0 С да қиздириб, одатдаги портландцемент клинкерига қўшилади, сўнгра майдалаб туйиб тайёрланади.

Оқ рангдаги гипссимон жинслар каолин деб аталади. Бу жинслар асосан каолинит группасига кирадиган минераллардан таркиб топган.

Глинит портландцементнинг сульфатли сувларига чидамлик даражаси унинг таркибига қўшилган, қиздирилган каолинитли тупроқ миқдорига боғлиқ. Бошқача айтганда, глинит портландцементга қиздирилган каолинитли тупроқ кўп қўшилса, у мустаҳкам бўлади, аксинча кам қўшилса мустаҳкамлиги пасаяди.

Глинит портландцемент трепел, опока, диатомит ва бошқа тоғ жинслари қўшиб тайёрланадиган пуццолан портландцементларга нисбатан устун туради. Бу цементнинг энг яхши хоссаларидан бири шуки, у иссиқ қуруқ ҳавода ҳам, совуқ ҳавода ҳам бирдай мустаҳкам бўлади, музлаш натижасида емирилмайди. Бу цементни ишлаб чиқариш иқтисодий жихатдан самарали эмас деб хисоблайдилар, чунки каолин тупроғини куйдиришга кўп миқдорда ёқилғи сарф бўлиши ҳисоблаб чиқарилади.

Шлакли портландцемент. Портландцемент клинкери билан донадор шлаги бирга туйилса, ҳосил бўлган боғловчи материал шлакли портландцемент деб аталадди. Цементдаги шлак миқдори 30-60% (умумий оғирлик ҳисобидан) дан ошмаслиги керак. ГОСТ 10178-62 да кўрсатилишига, шлакнинг 16% гача миқдорини бошқа гидравлик қўшилма билан алмаштириш ҳам мумкин.

Шлакка қуйидаги техникавий шартлар қўйилади: домна шлаклари асосида кўпинча шлакли портландцемент, сульфатлашган, оҳакли шлакли цемент каби боғловчилар тайёрланади. Шлакли цемент ишлаб чиқаришда айниқса тез совугач домна шлаги катта аҳамиятга эгадир. Шлаклар нам ва ярим қуруқ усулларда яхшилаб туйилади.

Шлакли портландцемент пуццолан портландцемент турларига кирувчи, фақат актив минерал қўшилма ўрнида шлак ишлатилган боғловчи моддадир. Бу цементнинг кўпгина хусусиятлари пуццо­лан портландцементникига ўхшаш. Агрессив муҳит таъсирига оддий портландцементга нисбатан чидамли.

Шлакли портландцемент қуйидаги маркаларда ишлаб чикадилар: 200, 300, 400 ва 500.

Шлакли портландцементнинг ўзига хос хусусиятларидан бири унинг тишлашиш ва қотиш жараёнининг секинлигидир.

Тишлашишнинг бошланиши 45 минутдан сўнг бошланади, оҳири 12 соатгача давом этади. Майдалик даражаси портландцементникига тенг. Шлакли портландцемент бетон ва темир-бетон конструкциялар тайёрлашда, сунъий тошлар, қоришмалар тайёрлашда, сувоқчиликда кенг ишлатилади.

Сульфат-шлакли цементлар-35-70% гача донадор домна шлаги билан гипсни туйиш жараёнида портландцемент ёки оҳак қўшиб олинадиган боғловчи моддадир. Сульфат-шлакли цемент 150, 200, 250, 300, маркаларда чиқарилади.

Оҳак-шлакли цементлар донадор домна шлаги билан 25% оҳакни туйиб, сўнмаган аралашмага гипс қўшиб олинган боғловчидир.

Пуццолан ва шлакли портландцементлар турли бетон ва темир-бетон конструкциялар, йиғма деталь ва буюмлар тайёрлашда, портландцементни тежаш мақсадида, шунингдек, қурилиш қоришмалари ва бетонлар тайёрлаш учун ишлатилади. Бундай цементлардан тайёрланган бетонлар қуруқ шароитда ишлатилганда уларнинг қотиши секинлашади.

26- §. Сульфоминерал цементлар

Белит цемент. Янги шаҳарларнинг пайдо бўлиши, шаҳарларда йирик жамоат ҳамда маданий-маиший биноларнинг кўплаб қурилиши цемент саноатининг олдига оқ ва манзарали цементларни маҳаллий хом ашёдан тайёрлаш вазифасини куйди.

Т. А. Рагозина бундай цементларни маҳаллий хом ашё таркибида темир оксид кам бўлган Исфара гипси, Охангарон каолинли тупроғи ва оҳактошдан уни 1200…1300 0 Сда куйдириш йўли билан олиш мумкинлигини таклиф этди. Бу цемент манзарали қум тупроғли белит цемент деб аталди. Бу цемент етарли даражада қаттиқликка эга ва совуқ, сульфатли сувлар таъсирига чидамлидир.

Кўп йиллар давомида олиб борилган изланишлар натижасида Т.А. Рагозина тезкорлик ишларида қўлланилаётган, индустриал методлар талабига жавоб бера оладиган, тез қотадиган, юқори мустаҳкамликга эга бўлган оқ ва манзарали цементлар ҳам олиш методини ишлаб чиқди. Бундай цемент охангарон каолини, оҳактоши ва гипсидан 1200…1300 0 С да куйдириш йўли билан олинди. Цементни куйдириш температураси одатдаги портланцементни куйдириш температурасига нисбатан 200…250 0 С паст. Бу эса ўз навбатида пишириш хумдонларининг унумдорлигини оширади.ёқилғи сарфини тежайди ва ўтга чидамли материаллардан ясалган хумдонларнинг ишлаш муддатини кўпайтиради.

📎📎📎📎📎📎📎📎📎📎