автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.01.11 диссертация на тему: Текстологическое исследование литературного наследия Мирза Иснаиля Газира

автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.01.11 диссертация на тему: Текстологическое исследование литературного наследия Мирза Иснаиля Газира

Полный текст автореферата диссертации по теме "Текстологическое исследование литературного наследия Мирза Иснаиля Газира"

лзэркллчан елмлор лкадемшасы эшазмалар институту

роьимовл ллзвниз мустлфа гызы

МИР39 ИСМА1ЫЛ ГАСИРИН ЭДЭБИ ИРСИНИН ТЕКСТОЛОЖИ ТЭДГИГИ

10. 01. 11 - 9доби$ат во фолклор мотяшунаслыгы.

Ф|!Л0Д!Ж!!]3 елялйри шмиздш* атшляк дсрочоситш ндднасы учуй олзи днссертаафмын

Диссертанта Азарба]чаи Едмлор Акадсмщасы Ол,|азмалар Институтунун Азорба]чан-турк вл]азтлары шв'босшде Ьазырлаямышдыр. Елми раЪбдр:

- Омокдар еж хаднми, филолоюца елмлори доктору, профессор

- Азорб^чан ЕА-нын мухбпр узау» фшшишца елмлори доктору,

профессор О, Г. С8Ф&РЛИ

- филолоки]а елмлорц »¡амизадн М. 3. НАРЫЛЕВ

Ашрычы щвссисо: Азерба]чан НА Низами адына вдобиДат Институту

, Мудафив . 1994-чу «л саат ^

Aзopбajчaн ЕА 0л]азмалар Институтунуи ноздивдоки филод^ки]а елмлори намизоди алимдик дорэчзеи алмаг учуй дисссртаащлар мудафчосн узро 71.004.2-1.01 Ихтисаслашдырмлмыш шураныи ачласьшда кечирклвчоедир.

Уиван! Бакы 370001, Истглали^ат «уч. 8. Дисссрмаф нло Азарба]адн ЕА вл]азиалар Иистигутунуп кичабхаиасында тяныш о л маг олар.

Автореферат —¿¿Х__ 1994-чу илдэ кендорнлмишдир.

Ихгисаслашдырылмыш шураныи елми катиби, .

фплоломца елилери намизоди; Ч0МИЛЗАД9 Е, 8.

Азарбазчан Елмлер Академизаскннн Элзаачалар Иютитутувда мтЬафизэ аяунан ¿взылм абидалерин бадте эксэриздэти мэЬз азэрба,]-чгнлн муалли£яаркн асэрдэридир. Оняарш муЬта Ьиссаси иидидэ га-дар диссертасиза савидзасинда тэдгкгата чэлб едилмэмш галыр. Нэ-тнчэдэ Азарбадчан эдабиздаты тарихиндэ азра-адры свЬифвлар там долруилуру ала дазмямыр, ¿арадычшшгн алдазма шэклинда ме"лум алан мгхтадиф еанаткарлар эз ладигли ги^мэтини ала б:шлирлэр.

Меззунун актуалднрн. Азарбадчан-ттрк дилинин мнкишаф тарихд-нэ, иилли эдэбиззат таркхимизэ умумхалг марарынын артдырн мтгвсир двврдэ тгмумиозетлэ ана дилимиэдэ ¿азнб-даратмнш Ьэр бир Соз уста-сынын дазылы ярсинин араащырылмаск Ьзм да елми нараг кэсб едир*. Орта еср азарбадчаилы мгаллифлэринин бадии ирси, хусусэн классик-ларимизин зарадычшгизрн иикан даирзсиядэ нвшр едилмия, онларшг чо-"ху кениш филалохи тадгкгатлара чал б едилмишдир. XIX асрдэ зазиб-даратинш шаирлэриыизин эсэрлэри исэ нисбатаи аз эдренилмиш, онла-рзл ярей мэтнштааслыг бахымындан йэла аз пдмэтши агаадыры учгп ще"рлари муасир охучулара ва тэдгигатчьяара маЬдуд Ьачмда чатда-. рылмывдыр. Бела даршчыг -тэгдш олунмуш мталлнфлардэн бири дэ ир-синий С 03 та бир Ьиссеси бу кгн дэ алдазма Ь.алында галмагда слан XIX асрин диггэталазиг сатирики, орта аерлэр лирикасынын давамчы-са, Азврбазчан эдабиззатынин ¿енк вдезаларла зэнкинлашдмршшасин-дэ взтнэмэхсус хидмэтлэри алмуш Мирза Мгма^кл Гасирдир.

Мирзе №мазэд Гасирин ¿арадычиянгы девртатзе Ьеч да тил юэ-шидэ калаб чатмамншдыр. Бунунла занаш, алимиздэ алан ирсин эзт-нтн арашшрьимасы снуй яечэ йпр зэнкин шэхеиззэт олдуруну гэг ет-из)-э иыкак верир» "Гошма, мгреббе, гэзал, мтхеммэс, тэрчибэнд, тэрниббанд, ртбаи, мэснави, иэнзуи нектуб, мадЬиззэ, фахризза^еи-нэзэи,.Ьэчв за сатирик ше"р формаяарында ¿аздыгы ае"рлэряэ эдэ-б.чдзат тарихщда квркэьии бир классик кими ¿ер тутмаг салаЬизза?а ' гаэанмнщднр. Она кора дэ Гасир ккма гтдратли ва кэскин галэма ма-' лик алан бяр шаирин Ьэ.]а? вз зарадьгчшьгрынн тадгит едиб, ашкара чыхармаг эдеОиззатштнаслетшызын лазым еэ вачиб мэсалэлэрнндея-дир".1 Езнй- замавда Гасири Ьартэрэфли о.зрэшлэк тчун онун девртат-за жадиб чыхмыа аллазма ирсиняк мэтнштнасяыг бахымындан ареэдн-,

1.Ы.Муога4азев. Мирзэ Исмазнл Гасир вэ ояун эдэби ирсй.-"Леиг^ла" газети. - Ланкаран, 25 изун 1985.

^¡масы тэлео схлунур. Jmhws бело аЬатали тэдгигат Гасирэ вэ онук ■ Лдбя ирсияа дуэкун гидмаг BepMaja jсхл ачыр.

Тэдгигатнн эсас мэгсэд вэ вэзифадэри. Тэдгигатнн эсас мэгсе-ди Мирза JfcMajiw Гасирин ал^азма Ьалында слан вэ ja MYajjaH hiioca. он натр олунмуш ирсиии мэткшунаслыг аспектинда тэдгиг едэрэк, Ьем-чинин 1шггында инди^едэк тогианмыш мэ"луматлары тенгвди нэзэрдан кечирэрек, онун hejar вэ фаалиддэтини шагланднрмаг, дарадачшш-рынык митслй вдэби^зат тарихимиздэ дерини мгэззэнлевдирмэкдйр. Бу-нук тчун ашарадакы вэзи]*маркн hejaTa кечиршшеси незердэ тутул-мушдур:

- Гасирин затаддаы деврда Аээрбазчанын ичтимаи-сидаси вэ ма-двни-эдэби муЛитини назердан кечирмэклэ бу муЬитин ыакрин дарадаг чылырына тэмсиркчи аздыклаидырмаг;

- Гасчрлн hajar золуну онун ез ирсиник в а башга алдазма мэн, балэрииш верди^и мвтнштнаслыг фактлары, Ьвмчинин мтасир гас-щллт-наслыгдан мэилум олан фактлар асасында арашдырмаг вз чохчеЬэтли фаалаззэгшин, о «шлэден педагоги феализзатшкн оиун асэрлэринин aaeja мээмунунун тааакктлтядв ролуну муэз¿енлвидирмек, Гасирин XIX аср и чтим а и фикринин ¿енияэшмэсиедэ хцдмэтлэряни костермак, эсрин маари^чилик Ьарекатннда кштнракынн арашдырмаг ве бунун бз-дии зарадычилнри илэ алагалэрини uwph етмак;

- Гасиркк: йлзазмалар йсгитугунда горунак мрсинин елми-пале-ографик тэсвирини вермак, онун мэтнштааслнг бахымындан пцмэгини вермак;

- Гасирин алзазмалар ^стигутунда сахланаи автографларынын, евладлары ва-шакирдлари тэрэфинден кечтрглмтш алдазма етехэлери-нин, фрагментар парчаларын, ширин башга-башга еядазмаларда гаси-дтф едан шз"рлар;уш)йемчинин сонракы ониллэрдэ топланыб чап щилмии ва Ьалалик декане китабьшда тагдкм олунмуш шв"ряэри«ик мэтнитнаслыг тоЬлилиня вермак вэ белалккла;

- Гасирин калл и эдэбиззат тарихиндэ хвдмэтларини ва мевгезини ачыгламаг, шаири доврунтк лазигли санэткарларындан бирк кями таг-дш етмэк, XIX. эср сатира ше"римизин себатлашмасында ва ¿еии зде-Заларла занкинлашмэсинде онун ролуну аздынлашдырмаг,

Диссертасиланнн методолог» вэ назэри есаслары. Тэдгигат про-сесмндэ диссертант муасир эдэбиззагшунаслырын ва мэтншунаслырыи наилиззбтлэриядан »<э он"энави Ьамчинин:Э.Мэммэдов.Мирзэ Измадыл Гасир ва онун алзазмалары,-Элзазмалар хэзинасинда.-1У ч,-ьакы,1976: М.И.Гаоир. Ие"рлэр /М.Мустафазевин ен сезу/.-Баки,1380; й. Ахундов.латиралэрямдэ дашадан Лэнкэран.-Баки:йшг, 1Ь89; Ьамчишщ гасиршунаслардак М.Талшшш, ВЛэрзапидев, ТЛураиидеваД.^еЬдидев.М.Дадашов вэ б. матбу магалэлари; H.íapajeB.XIX вер Азврбалчан адаби мач-лислэри.-Намизэдлик диссертасизасн.- ьакн, IS7Í ва с. 2.Хэлил Ачиккэз.Мирза Исмазыл Гасир.-Турк УдэОипатн Даркиси,-WI7?. - Истансул, I98H.-C.3S.

ваг сдир. Белаликлэ0 Гасирин педагохи фаалйддатиния -башэнрычы годулур. Гедд едэк ки, бу чгр фардк долла дэрс демэк тэчрубэси Гасирин шакирдаарэ фардк Занашма методуну мэншсвмвси учун эИз-«иддатли алмуш вэ бу, сонралар мзктабдарлыг иллерщцэ енун исге"-дадлы педагог ши шаЬрэт таамасыкда мусбэт рол однамывдыр.

30-чу илларш орталарында Ширвана гадвдак Гасир Араз кана-рывда сакин олан емяозрланлары вэ бир сыра ханзадаларин гэкяифй ¡та рус-Иран сарЬадикдаки Гарадонлу /Салман Мтатяз Ьэи да Ьасан-ханлшш кйстэряр1/ хещлкханасында гэрчумачи кимн ииа дузалир. Бурада едни зшиакда ахырынчы Ширван хану Мустафа ханык орлу Ад-яаЬгулу вз о?лу ИбраЪимэ дэрс демак гчт он у муэдлим тутур.Беяз-ликлэ, педагоги фэалиддэтини давам етдиркр, тачрубэсини зэнкин-яэшдярир. 1840-«ы № апрелан 10-да Петербург Загафтазидяда кнзи-бати аслаЬат Ьаггында гануй чшсарыр вэ Шамахы Хазар вкладатинкн мэраэзй е"лан олунур. Кемртгкханадакы моргуларын эксэриддэти шщ атыб0 видадетая падтахтына кочтр» бош вазифалар ортада чыхырсБу •заман кемрткхана раисй "еЬли-Ьал вэ саЬиби-ма"рифат" Аб*ас бэд Гарабаглы шаири езтаа кат'иб ва дилманч кетурур. Зэманэсинин дах-шы таЬсия кврмтш зидалшарындан бяри олан "пара ушаглары"ндак Аббас бэдла "эммамаки папягла дадишмиш" Гасир арасында самими достлуг мунасибатлари дараныр вэ он ила дахын мудцатдэ Гасир бу девлат вазыфасиндэ чалышр» Гарадонлуда аларкан Ьэчер адяы бир гызла енпенир, Бурада М.Ф.Ахувдовла таныш олур,2 онунла сонралар Лзнкеранда дэфаяарлэ кврущур»

Гасирин Ьадатынын Гарадонлу дэвру Ьаггында данышан твдгигат-чьшар гедд едирлар ки, 'бурадакн ма"ыурлут вазнфаси онун урадинча дедияди/'Шаир дайа чох иигимаи хедир верен иша ва бэдии-алми да-радишиигла «араглавдигыкдан ресми давлат гуллуру мэ"нави чэпэт-дан ону та"шн етмирдл".3 Кертнур, Гасири узун муддэт Гарадонлуда сахладан онун Аббас бад ¿'арабами ила достлуру вэ Ьачар ханш окмушду. Мирза Шмадия артыг бу иллэрдэ атасынын шаирлш тахаллу-стх озу учун сечмишдв вэ ше"рларши "Гасир" кмзасы ияа дазырды, Тахшшзн 1850-«и илдэ тале Гасири XIX асрин дик ер танынмыш задались! Садит баз МеИмандаровда херувдурур вэ бу, онун педатын-

1. ая.И? Ф.24: с,в.-226,

2. Тэдгигатчьиар умумидлаглв Гасирин Ахундовла гоЬугляуг апагаси-' ни гедд едирлар: К(,Ф,Ахундовун дезнаси мир Эскэр хан Гасирин

■ дадысы орлу иди /бах;Т.Нуралидева.М.И.Гасир дарадычцлдаында ичтшаи мотивлэр.-алдазмалар хээинасинда-У ч.-ьакы,19?9.-С.Ю4/

3.м.Мустафадев.М.и.Гасир вэ онун эдабд ирси.-"Ленклчин-20язунВ8(

да дшпгва сабэб олур: Ьемин т Гасир Садыт бэ.;]кн да"взти ила Лэи-кэрана квчгр вз.гзэа мзЬкемзсянкя катиблидиндз шиамэдэ башадыр. Лакин "даЬа чох ичтимаи.хезир Берен швлэ во бадии зарадычылнгла ыарагланан", "дорлег гуляурукдан ыэ"нэт зевг алмазам" Гасир бу гуллугда да чох галмыр зэ тезликла Ланкэравда з'ени тсулла мэктэб ачмаг.вз муэллйшнк тэчртбэсвдэй исти.$ада егмэк гэрарына калир.

Лянкеранда да маддя чеЬатдая МаЬру?лиззэтлера дтчар олац Гасир узун мтддэт истэдщшш нам ола биямяр. Гасирин аста^индан хэбэр тутаи Садыг баз МеЬмандаров ез маликйкасиндэ онун кектаб ачмаси тчтн jep азнрыр зэ орулларынын теЬсилияи да Мирза йсма^нла тапшн-

Сонракн иялорда Гасир Лаккэрая мдктзбинш формалашмасында*ja-хывдаа штираж ешш, оэг да тэчртбзлг» глгаллш ними бурада даре . демшдир0 Гасир вахтнанн dajyit бар Ьиссасини озуита тэ"сис етдизн эдэби мэиялсин mamiэ сэрф етмкш„ Азэрбадчан эразиелндэки башга-'Здабя мэчяисяэрлэ енх алагэ сагламкш, влкэдэ бела мэчлис Ьзрзка-тшшн зашамасы тета вар-ггвэаейни сэрф етмшдир. Онун Бакн, Шуша, ¡Намахы ва б. иэпзрлзрдз фгаяадзт кзстэрэн.здэби мзчлислэрдэ иш-тарак етмэса .Ъаггында данылмаз фактлар варднр. Белаликла, Гасирия ^эализззтиник бу саЪалэри Ьаггында адрыча даны,шаг лазым хэлир.

Мирза йсмазкл Гасир, узуя бир hajaT золу кечмиш, ¿орулмаг бил-г<эден Азэрбазчан эдабиззатынын, глаарифчилизлнии мнкишафцвда, довита кчтяыаи фжргаин формаламасында озунэмэхсус хидматлэр кестар-шнздир. С.чун hajaT вэ ралидзэти, бодни ¿арадачьинрч XIX эср Азар-йадчан кчткдаи-спзаси вэ здзбsi-модани нтЬитиник ajaacu Ьссаб едало бдя эр. Гасир 1900-чтг im iiajua ХО-да Лэнкэранда зэфа? етмиэ.Ст-тэмурдов габиристанлкэдяда дэфя сяушушдур.

Гасирин нтгтодир бир сайр :;;::•.:;! ташнмасц баялнча олараг onyti Ланкаран hajaxri 1пз баглвдыр. Mehs Лонкэрана "злзндэн сонра пап» . рпн зарадачилшп jean кезфиззэтлзр газанмкяднр. Japarowu' "Созто! • -фтсзЬа" едэба мэ'яисиник тэ"слрл 'из Гасир nossajacu jeiuj мзрЬэ-.iaja гадам rojj^ ; о, даЬа ичгимаи мовзулара тохунг?ега,

^в"рлзриндз carnpaja кенпа jep верг.'.эза бешыазир. "Фовчтл-фтсоЬа" пнн Азэрбазчапын дих'ар едзби иэодислориядон фэргли чаЬатлорл онуп структуру во фзрда тарккби гдо бегли иди: кэчлиспн шиидэ здобиззатшщан башы чюан hep бдр сгнзг сяЪпби зжгпрак едэ бпяс-р-лп. Бурада варлн вэ дохсула fapr годудмур, сссо Ke"jop кзчяхо тз-зтпта бодии габкяадзэти, гзе"рлзшглэ бачарш»ы, 1«ч?рдн поезадасп so алмл-адзбн игзакпрзларде штврак отмок батернгк еазнлнрди. Иечяп-5

узел арк бир-бирнна самими ¿акаишр, ватта взлеринз зазылниш Ьвчвле-ри дз дазыб сахладырдылар. Гасирыг ирсиндаки пзракэндэ вэраглар арасында байта "фесиЬ данышашмр"ык кечурдуду ше"рдэрин олмасн да истисна едилмир. Ejan заманда Гаскр езуца зазнлмыш Ьачвлари да кечтргб.сахламьшдыр /мае,, бурада Седид 9зимш, Мачруйун, Ыодла ФзттаЬшн она заздыра Ьэчвлэр вардырЛ вмртадэ ше"р дазмадан myxts-диф пеша саЬибяэри да ш"яавиззагча ээяквкяешмэк, милли здабиддаты ©дрэшэк, Ьзычшик ичтшаи-тарихи шэраитдан баш чыхармаг учуй ыэчлиош ишиндэ яштирак еде бкяердияэр. Тэдглгат- "Февчтл-фусаЬа" мачлисшшн 35 даими узвтнун адыны ашкара чыхармышднр.1 Тахминэн 50 кллик бир даврдз фзализзэт кестэрмиш бу мачлксин тгзвлэринин jsi ■гаркиби, тебии олараг, мухталкф сяыуш, бу иса бэдия-поетлк соз со-ндтитш Данкаравда нэснлден-нэсла етуртлмвешдэ Гасир мэчлисанш» нечэ сабит рел однаглыш оддуруну касхарир» Мэчлисдэ мушаиралэр баШ-лича олараг, ана дилкядэ кечарияирди ки, бу да,вир ¡¡андан, Аззрбаз чад-турк едаби дилинин инкишафына, икинчи тарэфдан, анадилли едэ-бидзатшшзын милли всаслар тзра ¿ени зуксзлкшинэ твЬфэсичи верирди Гасирин йзунун сатирик асеряэрпкин ексариззати бела мущаирадэ-рш иаЬоулудур. Диосертасщадв Гасир сатираларынын фэрдм унванлая-иасына бахыазараг» мчгимаи мотивяарлэ сых бавяшшры масалэси aeph олунмущцур, Бурада Ьемчилик Гасирин Азарбадчан адабиздаты тарихин-да илк дэфе зумористик ханрда ше"рлэр зазмасы вэ поези^ада шж дв-фа чаняы гоиаглыг саЬнаси тэсвир етмаси гезд олунмушдур: шаири бэ; достлары генаглдаа апарыр» анчаг Сашари гумара гаришй ону задда< чыхарырлар, Гасир вдабиздаг тарихшизда илк дефа олараг, Узедир • 6aj, Мирзе Чалил тслубунда гонаглыг сэЬнэсши вэ онун шатиракчыяа' рыны ¿умориствк ¡пе"рдэ тэсвир едир. Бу факт АзэрбаЗиан едебиззаты-кын мавзу вэ яанр чеЬэтчэ инккшаф тарихини араздыран тэдвигатчшга: учун мараг дорурмаза билмэз, Умумиззэтлэ исэ, диссертасизанын би-риячи фэслинде адэбиззатшунаслырьмызын диггэтини чалб едэ йляэчэк бир сыра ыэгачиар ивыгландырилмывдыр.

Дйссертаснданкк икшчи фасли "А'йрзэ IfcMajiw Гасирин дазьищ ирей" адланыр вэ ваирш! ейдазмалар Институтуада иуЬафиза едллаи аадазмаларынын алии тэсвиринэ, онлерын нэшри тарихинэ, Ьамчинк: Гасар арсиний адеда кэзмунуиун ве классик эн"аналаринин филолоаи теЬлалшэ, иаирия 4арди-даэи хусусиззетлэршиш лингвстекстсдоки ораадиршмасына hscp олунмушдур, Данил,маз Ьэгигэтдир ки, hap бир ыталлкфин оодйи ¿арадыч1яи?ийй езраккак ы> «еврларйни нашра hasuj ламаг учтн эвватчи онун ¿азилн ирсини топламаг, оу ирерл трип

эззиз^зткни тэсвир етмак, онук калеографик вэ текстолоаи хусусяд-дэтлврини чеЬлил етмвк, йндидэдэк здрзкклмэ, яашр вэ таблиз? та-рюгчэсини нэээрдэн кечирмзя лазгаднр»

Гасирин дашадыгн доврдэ Азэрбадчанда алдазма китабн мэдэнид-¿ати тэнэззуле уграмагда, чагсчылыг сэяэхи йсэ h-злэ деничэ машЪур-яеимагда иди. Гасир кими мадди имкакы алмазан шаирин ®з есэрлори-ий злдазма китабн шэклиндэ тэртмб етдирмэк тчта сифариш вермэси чэтин иди. Зиддяддатли, звмаяесиндэ кордтд'т адраяпюгэри ггмчкяа-Зая вэ буяун тчтн дэ этрафйакн- шарлатан моялаларла даим ?з-х©з олгя, зени даракмагда олан зэ азэрбадианлы мэ"нэвиддатнна yj^yii кайназоя пул-капитая мтгкасибэтларини тзигяд еден Гасирия harra • классик Шэр? поетнк эн"знал8ринэ тага чазаб аерзи ие"рлэри бала» мэдрзсалэрдэ яечтрулмтрдг. Бу тебии иди: одни чур - на Закирин, кэ Седад Ззимия, аа да дикзр сатирнкяария эсэрдэринин медресе гггсхалерянз тесадтф олукмур. Буну баяа душзн Гасир ез эсзрларини таи йтдирмада дэфалэрлэ такзббус костарир, лакин нешриддат орган-ларшшк меЬдудлугу тзундак мэгсэдинэ нагл ола билмир.^ Беяаликяэ, Гасирин ез довртндэн ярей база далкиз алдазмалар шэклиндэ хэлкб чаташднр.

Шаирин ади шакнрд дэфгэрлэри вэ пэранендэ вэраглер Ьалында алая, огг ва да дахыкяарн гэрэфшдон дазыда алынмыи ирси 1942-чп плда йэвэсн тэрефиндэн индикя Азэрбадчан КА ейдазмалар Йютитуту-на верилийвдир. Б-Ш6/8183, Фр-126б/8020 вэ Фр-1267/8020 шифра-лэри аятыкда сахлг.чан гоалутларда топлакмш дазилы ирси технкги зэзяддатпяэ керэ "алмазна ¿сигабу" адлпздурмаг мумкуи дедияднроБу пса о демэхзлр.яя,. 1Э88

чя а* нвзркнэ гадер Гасирин hap Ьаисн бнр Форг/ада китабн ат-йшидар. Ше"ряэрпш глгэдден бяр гясия онуи во-Яоткшап сояра адры-адры иохсяэрга /jexen гсЬум-огрвбасшшя,кеч-члз шаг.крдл.эрпл:я, Донкорак заяряервдл so б./ дилкндз.ч ¿сндцой г, азы ja аодгшдоир. Ьатта б:;р кз"лум<г.:а керэ, üijasKsatap йгс?лту» гугадаки катеряапяр овук ирспввя з&лнпз бир Ьйссзся олуб» ".уггвртл осэрлэрггиз! «Tojjcii hnccecii ;;оо я?е.ск,шоркнш еэхси фопдлйргпта, яахигаэ онук п. /",;;рдн отмуа иехслордэ, кочеп оердоя гллаи гтгглф-до игпа'азэ одаямэддйдвр'*»' Ло^ачоиэ коре, Гр.спрпи Азсрба^чая дп-ля зяо jaimi, рус д1!лпнда да /?-а. / *гох п->зод т*рлорп

1.Eax: дМ&Ы9Л0в,Иирэ9 .l'majm Тпсвр so ."'¡ззмияар хэзпнзсшщэ.-ХУ ч.-Бакк, 1976. « Ü.37.

Бутук бунлара бахмазараг, Мирза Исмадшг Гасирин дазылы едабы крса дедикдэ, элкшздэ' олен вэ сйдазмалар Институтунда муПафиза единен ызнбалэр назэрда тутулур. Гедд етдизимиз Ьвмин тч говдуг-ла данашы, шаирин эсарларшин изларнка Х1Х-ХХ аср елм вэ мэдадвд-дэт хадимлэршия архивлэривдэ,- мтхталкф тэзкира^ вэ чушслэрдэ8, фрагменгар парчаларда* Гаскркя аз ади илэ кочурдуду Ьафиз "Ддаан-шши сон вэраглэриндэ раст калиряк. -

Гасар ирсииия пэракандалиди, формата китаб Ьалында аямалтсы себабиндэн оиун алзазмаларцкык аши-падеографик тэсвирини вермэк йлдугча чэтинлешир. Бир сыра Ьалларда эн"анэвй габул сяунмуш су-аляара дагшшнчэ чаваб вермэк, "<5ашланыр-битир"лэри кестэрмэк мумкун олмур.

Гедри-расыи иакшда "Гасир фонду" адландырыла бияэчэк Ьаыш гч говлутда ширин эсасэн-Азэрбадчак, фарс вэ ба"зан араб дилиндэ Зазыларн топлянмшадыр.

Фр-1266/6020 шифрали говлут нисбэтэн елмк гэсдирэ удушур;бу-рада дедди какирд дэфтэри варднр: Биринчи дафтар - 32 рэрэгдан Ебарэтдир. Вэрэглэрин алчгсу 17,5x22 см,• Сатарлчрин са^ы мтата-дифдир. Бэ"зп сзЬифачер лакунадыр. Муатлиф азри

азры ар вэрэгларх! салигэ илэ ортадан гатламагла, онлары дафтер наклинэ салмыидыр, Шаирин автографидыр. Сокрадаа узериндэ чыэма-гара едилиб салига-сиз Ьала кэтяриямшщир. Бурада 36 ие"р, о чумлэдэн газея» гтэм-Ыэс, рубаи, туркчэ "ШэрЬи-Ьал вэ бадани-вагие", сатирик ше"рлер, узизум мактублар, Ьэмчинин И.А.Крыловун "Дуб и трост" таасилиши ^арсчада кэсрлэ тэрчуыэси дазшшышдыр. 226 вэрз?>щдэ Гасир Фзро-ча гезд едир ки, Лефонтеи бу касиЬэтнамани дазмыш, Крылов ону 1806-*гы илда рус дилшэ тарчума еткивдир. Мэн, девлэт мектэбишш ыуэллевд Исмадьи Ахуддзадэ JycsФ баз МеЫандаровун хаЬиши иле 1885-чи клда ону фарс д'алинэ чевирдим ки, охучулар манфзат тап-сынлар, Бу гедд Гасир эсарларшин хронологи дузуму бахымындая мараг дорурур. Бела ки, мэ"лум олур ки, аслиндэ бу, биринчи дзф-тар ними катуртамзмали иди. Дикэр тарэфдан, Гасирин оз

1, ат,И.-Ф.14: с.е.-821| ф-23:с,в,

217; Ф-24: с.в.-226 вэ с.

2, @л.И.-М-26Э:"ТвзкиреЛи-аи^аи";в83б; Ы-134:"Азэрбадчанда мэа-йур слан шуэранин еш арына мэчыуадпр"

1У ч.- С.1330 вэ с.

3. 8л.И.- Е-852: Чунк; Б-132: Чунк вэ с.

4. Эл.И,- Б-335: Шезх МаЪмуд Шабустври."лзизул-ьегаиг"/сшзазм£ нын магндэн сонракц сэЬкфалери/; ар-43Э ва с.

5ал"ында Лэнкаранда мтадяшлида 3872-чи алдзн башамасы барэда мЛиуматыны эсасландармара кёмэк едир. Мэ"лум олур ка, Гасир эа-залча езтнчгн манбир зеЬматла ачддоы мекгэбдэ дэрс демжя„ лакин 'тэрчтгмази-Ьалннн" нэзиз чэкэркен рэсми девяэт мэктебиндэ даре ' SSMoja башяамасн тарихини квстзрмгеодир /вэ 1885-чи илдэ дэ артыг :3 ал. или ки0 Ьэмяя депяэт мекгэбинин мтгаллдап иди/. НэЬадвт.бу 5ахт Гасирин дени двзр тэрчтаэчйлизинэ мараг костардидини, бу шан сэрбэст вэртшада устунлук вердйдини0 Ьемчинин рус эдэбиз-атнпа вэ мэтбуагына* баяэд елдуруну касгарир.2

Икинчи дэфтэр « 46 вэрэгдэн абарэтдир. Такчазкили, картон шдли иакирд дэфтаридир. Бэрэглэрин едчтечг 17,5x22 см.Сэтирлерш aj к мтпетаяифдир.Дзфгэрин чилякндэ 1241 Ьшчри тар их и гезд сдун-УИДУР Л825. и,/ - сабэби мэ"лум олмур. Адры-азры вэрэглар дафгэ-э аяавэ тккщшишдир. Бурада иниа дэредадэн ©тру Ьуснхэтт зазштт ы„ сатирик ше"рлэр, манзум мактублар, фарсча рубаилар вэ гошма, арднр: чамиси 16 ие®р ¿азылмыщдыр. 11-13 вэраглэрдэ эрэбчэ неср-э "Зизаротнамэ" кеч-iрулмувдур, Азры-адры зерлердэ Гасирин орлу ирзэ СзбиЬин зазкларына тэсадуф олунур. Дефтэрдэ гаралама чох-ур» Гасирин 93 xsttíi даЬа тез-тез рам каляр. • Тчтечт дэфтар - 20 вэрагдяр. Вэрэгдеран йлчусу 17,5х 22 см. этирлэрин cajú мухталифдир. Чэми 22 ше"р качурулмущдур: Азэрба> ан зз> фарс диллэринда гэзаялэр, мзнзум мактублар. сатирик ие'лр-эр, шаЬмат Ьаггында мэкзум henaje, зэманэдан шикадат вэ бир мад-эди-тарих зардыр. Дейтерия тзтндэ карандаша дибчзк, онун таэ» кддэ исэ шедтая рэсми чэкилмипщир.

Дердунчу дэфтар - 28 вэрагдир. Тэкчизкияи а? вэрэглэрдэя т"а дузалдилмиидир. Вэраг алчусг 17,5x22 см«» сатир сады мтхта-гфдкр. Дофггврдэ 52 ше"р дазаямшднр; азэрбазчанча ва фарсча гэ-зялер,-мухэшэс, Ьафизия бир гззалкнш тэхмиси» Се^вд Эзим Шир-SHuja манзум мэктуб, сатирик ше"р вэ бйр мэдЬиззани -эЬатэ едир'. )змунундан аздын олур ки, бу, Гасирин Седид Эзимэ З-чтг, сонунчу ¡¡ктубудур /Седид Эзим Гасирин тк мзктубуну чавабсыз гозмуи0бун-щ Ьирслорэн Гасир она икинчи мэктуб - hara зазыб кандэрмишдйр0 шныз бундан еояра ^ejma Бзим Гасирэ "чаваб газтармш", Hahajsx, |Сир дэ она бу сонунчу мзктубу дазыб кендэрмкшдир/.

Бешпнчи дэфтар - аслиндэ дордгнчу дефтзрин арднднр: байта

Бу барадэ диссертантын -"Гасирин тэрчтаоси" мэгаласивдэ атраф-лн данйшшмыщдыр.

Авторефератдан фергли олараг, диссертасизада бу товлууа дахил . план 6утун да^тэрлэрин "башланыр-битир"и верилмшщир.

я«*ргврларин ajpu-ajpH вахЕяарда j азшгдажяа-чзмин олуругсг,, jaau а® палеография хгеусизз&тяарщш кера, бир-бириии тамамладан бу йки дафгзрш ejhii вахта бир-биркнт ар дин va тзртиб олундуру aj-дын алур, Гасирин автографгары вардыр. Лакин вахтялэ лакуна ы> йуш саЬифалардэ шаирин вафатнндан сонра оняу вэ навэси тврафин-дан квчгргшт ше"рлари садад устудцур, Бз"зк jерлердэ "Гаоири-кэрЬуыун ше"ри" зазилмаон дедикларщизи оубуг едир. Гедд етизк ¿ерина душар ки, бу дафтарин ajpa-ajpH ьарэглари ела he:«u; йячэ хатлэ кечурулмуш ше"рлэрлэ Элаббас Музнибин шэхси архивана кедк чыхмшвдыр Ж 23: с,во217/. Дафтерик haтаи 21 вараг, варэгларин олчусу 17,5x22 сы-дир„ Текчизкши ар кагызлардад тикалмивдир» Бурада чэми 46 ае"р ¿азылшвдыр: азарбадчанча ва фарсча гезалле мухаммесдар, гошма ва мусаддэсдан ибаратдир.

Алтынчы дафтэр - 13 Еэрагдак ибаратдир, нкйшзхшш шакирд дафгэрадир, Тара ыурэикаблэ Гасирин хаттилэ 22 ше"р зазылмшды! азарбадчанча вэ фарсча гэзэллэре дини вэ сатирик ше"рлердэн й6е ..рэтдир, Вэрэглерин олчусу 17,5x22 см., сэгирдэрин cajH мтататис Jеддикчи дефтар - 14 вэрэгдир. Аз? caja карызлардан дузал-диямшадир. Варэгларин олчуст 17,5x22 см. Сэтиряэрин cajú мухте-лифдир. Матнлэр тара мурэккэбла ¿азшшыш, шаирин вафатындан coi ра ади бэнаЕшази мурэнкэйлэ ше"рлэр алавэ едиямишдир, Бурада Г. сир мгмэлиф ераб калманэринин дузкун ¿азыл шиина аиц нтшуналар дазмнш, ша билскн ки, бундан тадрисда истифадэ етмиадир. Азар 6aj чан вэ фарс дилларшдэ 26 ше"рй, о таиэдэн сатирик ше"рлар мэдЬаззалэри, досту Meaja нэзмлэ вэ нэсрлэ мэктубуну еЬата еди Фр

126?/8020 шифрали говлутда Гасирин ajpu-ajpu дзфгэр га лиглары ва паракандз варэглар Ьалинда алдазмалары сахланилырЛ рада шаирин ыэнзум мэктублары, манзум Ьеказалэри, сатирик я;ек1 ларк топлатшшдыр. Материалларын ардычыл вэ хронало*а шлеогрг фил теовиршга вермак чатин слса да, еаас суаллары ашарвдакы к.: гругшашдырмаг олар: Говлугда ирили-хырделк 92 вар эг зазы вард; Фарсча есэрдеринш! эксариззаги 12x22 см./I вэрэг/, 17x22 см./ вэраг/, 22x34 см./I вэрэг/, 11x17,5 см./I вэрэг/, 21,5x26,5 / вараг/, 13,5x21,5 см./2 вэраг/алчулу каризларда зазшшыэдырД 22 см. елчуду карызлардан дузаадилмяш 5 вэрзглик дафтэр парче сында йапряя aaapCajuaHua ше"рлери квчурулмуздур.гозздутдакы i кар дэфтэр галдаи 16 вэрегден ибаратдир. Варэгларин олчуоу r¡ х22си. Сатир cajú мухталифдир. Материаллар шютитута гэЬвил з рйямемиаден габаг кимсэ rapa рэнюш зазылмша ше"рлйрин устун;

Оэиввшэ jit -муренкэбла уфги хатлэр чэкмшщир. Говлугдакы 6утун байга натериаллар ajpn-ajpu да?ыныг, мухталиф алчулУ, мгхтэлиф кед-фя^атля вэрэглэрд ан ябарагдир, Вараглардэ раст калан тарихлэр /милади 168?, 189?, 1902 вэ е./ хестарир ки, онларнн чоху Гасирин ввладлари ва шакирдлари тарафиндан шаирин емртатн гуруб ча-гннда вэ ja вэфатындан сонра зазцлмыодцр. Вэраглэрдан бириндэ снун Бакыдан Лэнкарана аилесинэ вэ достларшш мурачиэтлэ мэктубу ва фарсиа нэсри зазылмншднр.

HahajaT, Б-1546/8183 шикали говлугда Гасирин азарбадчанча ва фареча мэнэум мэктублары, рубаилэри, гэзаллари вэ мухэммаслэ-ри сахланылыр. Пэракандэ ар вараглардэ зазылмыш бу материаллар ирала-хырдалы 104 вэрзгдэн ябарэтдир. Зсэрлэрин аксэриззэти фаро-чадыр, Вэраглэркн арасында башга дэфтэрлзрда раст каликэн саляге» ли Гасир хэтти нтаунэлэринэ тасадуф олунса да,, аксэриззэти баш-■ галары, хусусан шаирин евладлары тарафиндан /ба"зилариндэ мува-фиг гезд ва тарихлэр вардар/ зазылмыщдыр. Вэраглардан Оиркндз Гасирин шахеи Mehypy басшшышдар. Еир в ар эр а зариф квсмэ нахиш Запывдыршшышдыр. Ола билсш ки, бу Гасирин ал ишидир - мэ"лум-дур ки, "Гасир заглн ар карыз узэриндэ дырнагла кул, мухталиф фигурлар .чэкар вэ да евз, шв"р з'аэармнш /буна "хэтти-нахуни" де-дэрмищвр/".^ Вараглардэ врэбчэ "бу Гасири-марЬум катамыдыр*'»"бу чаиаби-Гасирлн каламвдыр"» "бу Гасирин туркчэ гэзаяидир" кими гездлэрин слмаса кестэрир ки, бурада топланмыш ша"рлэрин эксэриЗ-jera Гасирин орду, нэвалари, дахуд шакирдлари тарафиндан кочурта-

Белаликлэ, диссертант тагдим етдиди твевирин Гасирин адеби ирсинии уыума вэзяззати Каггында муэздан таеэввур заратднрнна умвд едир. Бундан банта,Гасирин алдазма вариантларнна ашарндаин мэнбаларда раст калирик!

hycejii ефэнди Гадыбовун "Азарбазчанда мэшЬур план шуэраннн вш"арш& мэчмуэдир" мунтэхебатынше 1У чилдшдо Гасирин "Молла' 1Ь-Majunt гэбриэи^зул-эсл сакини-Лэнкэран" ними ады чвкилир вэ чами яки шв"ринин мэтлэ"си тэгдим сшунур, Гасирин муасири вэ досту Мирза tea озунун "Тазклрези-3изаи"синдэ Гасирин адыны чакир ва онун "йаимиз" ва "Барадар" шз"раарики нгаунэ верир. 1898-ча илдэ Шамахыда тэртиб одунмущ Б-ГВ2 шифрэли чункдэ "Мирзо Истдня Гасир тахаллуста Бадйкубэдан hataj ^'езид Эзим, С един тахавдус гчун ез-лэдизи" 23 банддая ибарэт мухе.чмзе шэкилла мэнзум мэктубу jasai-I., И< Ахундов.Хат я рал аркада даша j ан Л анк эрая. -Бакн: Иннг ,1989,-0,44.

мыддыр. Гара картон чилдэ тугулмуш бу чтнк a? caja кауызларда гара.мурэккэблэ кечурулмущдур. Ше"рин биринчй вэ дардукчу банд-ларинин. hapacn дерд мисрадан ибарэтдир вэ бурадан керунур ки, алдазманын да\лэ"лум катиби мэктубу орижиналдак дед ил, бажга бир ыэнбэдад кетурмушдур. Йндидэдэк Ьеч бир ¿ерда неар одунмамыш бу иенр, мэзмунундан керундуду кями» Гасирин Се^ид 8зимэ илк маету-будур. Мэнлумдур ки, Гасир Бакыда яМэчмэтгш

штэра"кьш гоната оларкэн оамахшш ^едид бзшян Бакы шаиряэрщш Ьэчв етдидини би-либ, она мухэмкэслэ мурачиэг етмиш, ше"рини взунун да эвваллар кермэдан песлэдидй Бакы шаЬзринин та "рицина hacp етмишдир. Гасирин Седвд бзимэ тч мэхтубундан шсиси ыэ"лум идя,' бу мухэшэо исз тапынты шй гидмэтлэндирилэ бил ар. Гвдд гдэк ки, тхатаот ан-«аг бир нуохэдв олыасы Ьэмин чункун Гасирлэ бакш дэ^эрини бкрв-ман артырыр. Лэгкн ки0 ше"ряэри куллиддатшшн 'нэщрэ Ьазыряакмасн мэсэлэси ортада чыханда калвчэк тэртибатчы мттлэг бу чтакдэн ' фаздалакачагдыр.

íp-439 ши|рэси алтында сахяанан I вэраглик /ал чу су 20; 5.x25т 5 см./ материалда ¡¿ирзэ Исмадыя Гаснран ики ша"ра клэ растяасырыг. Бурада 18 бедтлик аэ 6 бедтяик нкн азэрбадчанча гэзал ортадаа гатланмыда вэрэрин анчаг бир узтнэ кечурулмущдур. Гасарин автографы сддуру муэззанлащдирилмищдир.»

Гасирин нэсх, тэ"лиг вэ нахун хвглэриник устасы олду?у тэд-тагатчылар тэрэфиндэн гедд едилмяцдир, Онун хэттаглыушдаа яакы-ванлар илк новбэдэ 1870-чи млд& кечурдудт Шэбустэринш "Кэнзул-Ьэгаиг" эсэрини хатырл&одивр. Лакш ивдизадэк Ьеч кш факир вар-мэмшЕДир ки, Гасир Б-335 сшфрэси алтында сахланан Ьамия anjasm-НЫН 506-676 вэрэглэриндэ эзунтн фарсча "Дар мусибЕ-седдиди'-шуЬа-да 23й мэрсидееини /5Сб-52а/, 55б-63а-да hap барина'качичик да. сазла фарсца ыураббе, иэсиЬэтнама, тч гэзал вэ ртбаилерини, 656-67б-дэ исэ эзукун вэ Чакэрин гэзаяи-туркалэрини дазмивдар. К®рта-дуду ними, Гасир автографларыкын муэддэн Ьиссэси бурадо "кизлаи-шшщир".

Гасир ирсинин тоштндара аидазмалардан бир парчасы Э.Музни-6ен фондундадыр /Ф-23:с.в.-226/.-иараглш|ыр ки, бу иатераалын Ьеч бир Ьиссеси Мтзниб тзрз£индэн дазылмамыщдыр: тэдгигатчы ан-чаг бу дазьиары Ьазыр шэкилдэ бир дера днгыб сахдамыщднр. Эсасы-нн 12 вврэглик адичэ шакирд дэфгэри тешкил едир ки, бурада гара карандаша Гасир ша"рлэриндэн адрн-азрн парчалар кечуртамтадур. Гасирин автографларина вэ епладчашннч ;<атткнэ pact кэлирик.Мтх-

яалиф олчуду дака 13 варзгдз Гасирин ана дилиндэ 14 ше"ри вэ фаро-Ча гэзач вэ рубаидзривдэн нумуналэр ¿азалмышдыр. 6 бэндлик "Нов-руз базраш" мухэммвсинэ Гасирин Ь.еч бир джор алдазмасында теса-дуф алунмашшдар.

Гасирдв ан чох марагланаачардан бнри да Салман Мумтаз олыуи, лаккн Музнибдан фэргли олараг, о, шаирин есэрлэрини ja MyajjoH Мэнбалэрдэн, ja да арналардан j«pu6 кечурмущдур. Вир архив мате-ркалинда /Ф-24, с.в.145/ Мтатаз Гасир йаггннда Ьанонса на:/э"лум фазкирэдан кичичик ма"луматы кечурмуш, 6ypaja снун сатирик ие"ри-Яи, 3 газалили, 2 мухзкмэсини /бири МэчруЬа унванланмышдыр/ вэ (2езид-Эзима мэнзум мэктубуну алавз етмишдир. Башга дерда /-¿-24: с.в.- 308/ Мтатаз МэчруЬла Гасирин мУшаирэсша тэгдим едир ки, бун^н да излэри Гасир фонду"нда итмивдир. HehajaT, Ф-24: с „в.-146 говлу?унда о, шаирин Maupyha итЬаф етдида ше"рини вв Ьэчвлэрини тегдим едир, Гедд едэк ки, Салман Мтатаз фондунун зЬемиддати бир онун Гасирин hen бар дерда раст кэлшшэдан ше"рлэркна ¿азида ал-;.íacH, жинчиси да, Гасир ше"рлэрини вариант шэклиндэ бизэ чатдыр-часы ила озуну кесгзрир. Икинчи Ьалда мэтншунаслыг иаи учун тарант заранмыи олур„ Мэсалэц, ana Иамин Седид Эзимэ мэктубунун ajpu-пдры бэндлэриния дери Ытотаз вариантннда-дэзиаиириямищдир. Бела Нуанслар Гасир мэтнлэринин талejими, онларын дадылма тарихчэсини дазмара амкан верир. HehajaT, инстатутда адрыча 'íp-1154 шифрэса олтенда сахланаи 26,5x36 см, олчулу ири карызда rapa карандаша дазшшыш материалин да хэттинэ есасэи С.Мумтаза мэхсуслуру аддын Ьлур» Ьз.мин мэнбэдэ Гасирин 29 бедтлик "Гарэ пул" ше"ри геддэ алннши, зазылма тарнхк 1331-ча /1913-чу/ ил ними кестэрилмиздир,

Фэслкн оонракы Ьиссесинда диссертант.'Гасир ирсинин азсадлц нзшри тарихини араидырыр, онун нэшр слуимуш вэ ja сяунмашш ирси эсасында дараднчылыг идезасыны, шв"рлэринин энас мэзмунуну фало-лоаи тэЬлил. едир, ше'*рдэри ила Азербадчан эдебиддатина квтирдпдй Дениликлэри вэ снларда классик эн"еналэри ачыгладнр. Шаир озу 1266-дакы 6-чы дзфтарин сонунда фарсча кестэрир ки, о.пулун кд-фидзэт вэ хасиддэти Ьаггинда мурэббв, ыухэммзо вэ с.-ни масхерэ /сатира - А.Р./ шаклина салмыэдыр. Балаликлз, Гасир, бир терэф-дан, лирик ше"р зарадычылыодвда эн"енэви тэмиз яэ inalui севкини, кезэли тэрэйнум едиб, гэзал ганрындп ше"ряэр japanup, лакин ортл эсрлэрэ хао тэркдундалыг идезаларнндан имтина етмакла лирикада формами caxjiajufl, мэзмуну дунзавийэщдирир, икинчи тарафщец, бу ленилиди Азарбадчан адзбиддата тарихиндэ jwk сатярада кати-

рвр. Ма"лумдур ки, 60-чы иллэрдан Азарбадчан эяэби^атттнаслетый-да г?эал, мэрсизз, мухэммзс, мусэддае ва мзснэви классик.иевр формаларынян сатмрада илк дэфа кэтиршмэси Сабирш новаторлуру ккми талона верилирди.1 Гасир дарадычылырыныя кениш тэЬлияи исэ ' костарир ки, бу фэрмаларда сатирик шс"рлэр зазшшын тамалини ыэЬз о го^муадур вэ ¿алныз сонралар маяли сатирамызда Ьаыин при«, дом ктглавилашиб, ^'абир тегериндэ взтата эирЕэсика чатмывщнр.Ьвы да ыа"лум олур ки, Гасир бу ¿екшшзи адабиздатымыза кортебии де» jai, штурлу шэкилде катирмишдир. Снун "БаЬалыг",. "ВаЬалцгдая", "%л", Ьэмчиния гадын Ьггугсузлурунун тэнгидине h&cp олунмуш шенрлэра газал ва гасвда формасындадыр. "Эскинас" ае"рй мусэддае, "Квдииэр" сатирасы мухэммзс формасыядадыр ва с, Беиаликлэ, Гвсир K03TMY3 анувда ана дилинин таассубтау чэкан, мияли адабкззатымы-зын Ьэм форма, haw да мэзмуича занкшиэшцарилмвсинз чалншан вэ-танпервар шаир ними чанланыр вэ биз ояун истэк-арзу дундасына ' баш вура бклирик /Jeри калмишкан» XIX осрдз Гасир, балка да,зеваке шаирдя ки, асардэриндан биркндэ взтаии Азарбадчанын адыны чакир/, Гасир адзбяздатымызда капиталист отнасибэтдорини вз гада» Ьттугсузлуруну тэнгид аташкнэ тугаи аяк сатирикдир.

Hahajer, фаслин сон параграфыида Гасирш автограф нусхалэрк цтадзанлаадир;иир вэ ондарын эсасында «тандифиа фэрди-дазн гсжу-бу, езни заманда бтгевлтадэ Гасир ирсииии jasa хтсуседЗэтлари &я-дазмалар эсасында лиягвотексгмогй теЬллл едияир. Мэ"лум аяур ки, Гасир зазыда классик имка нормаяарияа рвадэт едзк савадяы хатт&т оямуш, XII зсрян фояетикпэрзст кагийяэрмвдэя фзргяи слараг, араб вз фарс алынкаларинда орфографии aceasiMjacujaja дол вермамив.бу сезлэрй', аняанэви оригинал зариаитларннда шиатмиэдир. Дийер ч$-рэфдзн, ана дилияэ мэхсус созлвра да араб калуздерике мэнсуб hsp£-яврлв /заяни jалныз граб сэзларкяд® иаиекэн « i» с ^ ■> £-кеуя Ьерфлзрлэ/ дазмагдак дан кечмвднр. ^нумкзззтаэ,, Гасир дазысыйа аориалааиирма хасдыр вэ бу онун jyKcs;: iehcглш вз сашдн яла,Ьз>: &раб вэ фарс, h ом дэ ттрк Зазысшнн азчглвхлорияв бшшаси ияе ЕзаЬ сшуна бияэр. Ьэкчюии Гаскр ¿ Ьорфзмнн м^иаеяи сезиор-да г//к//х сеслзржк Оиядар^еоини яонаре алиыш» ^ Ьзрфаш бу яа-ралеялккдгн аэщядкдаф. Ояун ¿аэвсдаде « s^" 1

свззекэ ^ßi i кдигнмиоцир ки, 3y/,ï. Е3"сларккий" хачг

таяафф-гзтиа захншш?ыя& шарадир. Лох»: ^jó '

дубл етл эринии ижя ак.'<: sc к дз Гасирде олунур. Тиуапдззтлэ,

Г.Бах : 8звз Шэрв$.Сабкр»н лезвралэрй,- иАз.>рбазчаки .-i:ä.-IS62.G.В9.

Гасир Зазисшда професпоиал хоттат-катяб сэлига-СЕЙыаны кватенял-шшдяр га, бу да онуи автогра) ларииш таяинмасына кемэк едир.Бело кя; а/ Гасдр эз дазишдп редакторе дол вертмявднр, детали, редакта олукмуц мэтклгр муоллиФ тгсхеея дедпадвр; б/ Гасир сцрф Азэрбалчаи тгртмвсп гатеффгзуыу дазыдп кэчурмуадгр, дешля ^¿^ —Зз^^З-вЗД типля / 3 « К/ сэзлэрии ишлоыдядя мэтнян каткбя Гасир деднадир; в/ шаир автографларцида ие"рлорияя там качурмта-дург денэла, ие"рявряядэн Залшз нумунэ яарчалари шгжлнндэ метн-лэр муэлляф игсхэсц деднлдир вэ с. Бело фзрди разы хусуснддетте-ряиия влрэнилягася текстояахя Снхивдая точрубя фалда веряр. Чуйка иэ"луы мэсэлэдир кп, мэтншунасин башляча идеалы мэ!тз муолдиф нусхаскня тапмагдая, Захуд она максимум дйрэчзда дахня олан метни даратмагдая ябарэтдир. Муэллифиа ез хотти оддэдярсэ, онуи узэриндэ икя мэгсэдлэ ш апармаг олар: а/ муэллиф мэтнн яле ше"-рш£ нашр вариаятшш тутувдуруб, яэигрдэ доя верилшш нэгс&клары тэигид етмэк вэ б/ муаяляф мэтнинин охргуиу ва трмелятарасида ялэ метре Ьазнрланмасы техникасышг ишлэлиб Ьазнрламат, рахуд метни тэчруби транслитерасида етмэк. Деыеля, Гасирин лазы хусу-сй,1,10тяэрин!ш тэдгитя есянндэ Ьансн мотнларян автограф олмадыги-иы аддынлашднрыаг вэ мвйз онларш тзэрянда метнппгиасднг ящкня йвдата кечарыэк, мэЬз бу мэтнлэрян мухталиф елдазма вариантяарц-вы тутушдурмаг тггун яазимлвдыр.

Днссертаси,1а ашинин "Мирзе Исмалыл Гасир ирсянян ттишунас-лыг проблемлэри" адлааан учуют йэслиндэ ,1ухарцца дедилэнлэри незэрэ алмагла Гасир мэтилерянин Дениш мэ"када/ !.тга,1нсэла-тек-отолоки Т9ДГИТН 1га;1ата кепирилмш, "элдазма - алЗазма" ве "ел-' Зазка - нвтбу мэтн" гаршыжшдарылшсы зэшшяндв шаирян адры-а,1ри ннсбэтэн даЬа йвчмли ые"рлэршин тямсалнвда иятерпол,1аси,1аларш1 ашкара чыхарулка мехаяязмя Лазырлаимшдир. Бурада Лвмчиния мзтн-лэрш аТрпбусяд'асн ¡1э,1ата кечнрилши, 10-даи артыг ше"рян Гаскрэ квноуб ошшасы» онун фондуна соирадаи душмэси факты тгэдлэи едялмишдар. Гасир ироиздзки таряхларан аЗрэшш.-.эсиие чвйд еден длссертаят бундан це"рлэркм «вшря ааканы хронолокядасынш теакя-йа тчуа Т9вси,1эдэр ве

📎📎📎📎📎📎📎📎📎📎