автореферат и диссертация по педагогике 13.00.02 для написания научной статьи или работы на тему: Научно-методические основы системы обучения физической и коллоидной химии в высшей школе
Автореферат диссертации по теме "Научно-методические основы системы обучения физической и коллоидной химии в высшей школе"
ЖАЙЛАУ Сандыбай Жаіілауульї
ЖОРАРЫ МЕКТЕПТЕ ФИЗИКАЛЫК, ЖЭНЕ КОЛЛО ИДТЫК ХИМИЯНЫ ОКЫТУ ЖУМЕСШЩ РЫЛЫМИ-ЭД1СТЕМЕЛ1К
13.00.02,- Химияны окытудьщ теориясы мен адістемесі
Педагогика гылымдарыньщ доктори далтш дарежесін алу ушін дайындалган диссертацияньщ авторефераты
К,азак.стап Рсспублккасы Алматы 2000
Жумыс Алматы технологиялык, университетшде орындалган
Гылыми кенссшлерк педагогика гылымдарыныц докторы,
профессор ШОКЫБАЕВ Ж.Э.
химия гылымдарыныц докторы, профессор КУЛАЖАНОБ К,-С.
Ресмв оппоненттерк педагогика гылымдарьшьщ докторы,
профессор НУГЫМАНОВ И.Н.
педагогика гылымдарыныц докторы РАХИМБЕК Х.М.
химия гылымдарыныц докторы, профессор МУСАБЕКОВ К,.Б.
Жетскхш уймм - Л.Н.Гумилев атындага Евразия унхшерсптсп
Диссертация 2000 ж. 'Ш'№Ш сагат / / Абай атьшдагы мемлекетпк унивсрситетшде (4еОК)0, Алматы каласы, Теле би кешеа, 86) педагогика гылымдарыньщ докторы гылыми дэрежесш беру жвшндеп Д 14.08.05 диссертациялык кедестщ мэжшсшде коргалады.
Диссертациямен Абай атындаш Алматы мсмлекегпк университетшщ ютапханасында танысуга болады.
Диссертациялык кецестш гылыми хатшысы, педагогика гылымдарыныц
докторы, профессор к.а.
ЖУМЫСТЫЦ ЖАЛПЬІ СИПАТТАМАСЫ
Зерттсудіц кокейкестілігі. Елбасы Н.Э.Назарбаев "Білім жуйесіне кызмет ету - еліміздіц болашагына кдзмет ету" деп багалады. К,азакстанды XXI гасырда дамыган елдермен тенестіріп, оркениетті олемнен орьш алуына ыкпал етер бірден-бір кудірєт -білім, білімді урпак. Еліміз тоуелсіздік алган мерзімде, когамдагы болып жаткан олеуметпк-экономикалык, жэне саяси калыптасу езгерістері гылым мен ондірістіц барлык салаларыцда жумыс істейтін мамапдарды даярлаудыц сапасын жстілдіруде, тарбие моселесіне байыппен карауды псдагогикалык журтшылыктан талап етеді.
Еліміздегі жалпыга бірдей орта білімді, орта арнаулы білімді мамандар дайындайтьш білім жуйесіїг озгертіп, дамьтта кайта к,урнп жаткап жагдайда, жалпьг гылыми жэне жалпы касіптік иегізгі білімді озара уйлєстіруте, кірікгіруге багдарланган ембебап багдарлама даііьіндау негізгі мацсат болып отыр. Сондык,тан да соцгы кездегі психология, педагогика гылымдарыныц жаца жетістігіие суйеиіп, берілетін біліміїіц мазмуиыи апьщтау, оігьі игсрудіц жолын ісдсстіру, сабак, барысында жэне сабактан тыс уакытта студенттердіц ездігіпеп жумыс істеуі мен жеке жумыс жургізу иьтсанын терепдетуді уйымдастыру жолдарнн іздестіру аса мацызды орі кокейкесті проблема.
Жогары оку орындарыньщ мамандары "казіргі біздід басты кемшілігіміз гылым мен білім гасырыныц кыскалыгында емес, ол біздіц сол гылым меіг білімнід озін де, жацалыгын да, жетістігін де барынша кыска мерзімде іске асыра алмауымызда” - деп мойындагандай, алгашкьг кезендегі міндетгі білімді мецгеруден біртіндеп білімді саналы мецгеруге, ол ушін шыгармашылык, жолмен ездігіпен ецбек ету аркылы ти я пакты білім алуга аунсу, окытудыц орекетшіл жуйесіне квшудіц маїщзьш ескеру керек болып отыр.
Соцгы кабылданылып жаткам кужатгар мен зад актілерінде кпсіби багытгак білім к.оры мен маселелі - талдаулык сипаттагы гапсырмаларды пайдалапа отырып, жогары оку орындарындагы жацадан озірленген мамандык; сараптамапы басшылыкка алып, болашак мамандарды дайындауга жоне оку урдісінде орекетшіл тосілді кецінсн колдануды усынады. Ал осы кужаггар арасындагы Кдзакстап Республикасы жогары білім беру мемлекетгік стандартында, тужырымдамасында окытушыны білімді тек беруші ролінсн студенттердід оздігінен орекет стуші аркылы саналы танымдык кабілетіпіц дамут,іпа басшылык сту ролінс котуі керек.
Соцгы скі онжылдык; шамасыцда орта білім беру жуйесіндегі химияньї окытудыц одістсмссіне, оньїц барлык саласыиа арналган тубегейлі гылыми-зергтеу жумыстар жургізілді. всіресе Ресен
галымдарынын,. жумыстарыныц ішіцдс Н.Н.Буринская, И.Я. Курамшин, В.П.Гаркунов, И.Л.Дрижун, Д.П.Ерыгин, Н.Е. Кузнецова, Е.Е.Минчснкоп, Т.С.Назарова, Г.Е.Рудзитис т.б. атаймыз. Сонымен катар К,.А.Аймагамбстова, И.Н.Нугыманов, Г.К,.Нуртасва, Х.М.Ракымбск, Ж.Э.Шокыбасв сиякты галым одісксрлсрдіц сцбсктсрі оз іздснісіміздс нсгізге алуга мумкіндік бсрсді. Соцгы ксздс жогары мектеп жуйесіндсгі химия понін окыту одістсмссінс устаздар мен галымдар да коціл аудара бастаганы аса куптарлык жай. Олардыц арасында галым-химиктср О.М.Макано;-,, Т.Т.Омароіі, Х.К,. Оспанон т.б. бар.
Жогары мектсп жуйесіндсгі химияны окыту мосслссінін гылыми жонс гьільши-одістемслік жуйссін жасаудыц мацыздылыгы мсн кокейкестілігінс карашетан, бул багыттагы жумыстардыц аздыгын, ал физколлоидты хнмиядан аз скснін атап отугс тура келєді.
Университсттсрде, политехи и калы к,, технологиялык,
педагогикалык жогары оку орындарында окытылатын физикалык жонс коллоидтык (физколлоидты) химия оку поні, химиилык смсс мамандыктар бойынша окитын студснттсрдіц гылыми - танымдык козкарасын калыптастыруга, осы салада химия понініц багамы багытталган. Сол сиякты баска пондерді, осірссс, мамандыкка дайындайтын пондерді беруге химиялык білім бсрстіи жонс косіби іс - орексті кезінде тожірибслік жумыстарына машыктып-
дыратындай мазмунда болуы керек. Оку жоспары боішнша бул понге болінстін уакьггтыц аздыгы онын курылымы мсн нсгізгі такырыптарын игеруді жогары мектеп жуйссінде калыптаскан досгурмсн жузеге асыруга .мумкіндік бермейді. Сондыктан да осы болінген оку жоспарыныц комегіне нсгіздей отырып, окытуды студснттсргс тсориялы'к жонс практикалык жуйслі турдс білім берудіц одіс-тосілдсрін іздсстіру жонс оны гылыми петле зерттсу керек ексні айкындалды.
Л.С.Выгодский, П.Я.Гальперин, В.В.Даныдов, В.В.Сорокин,
Н.Ф.Талызиналар усынып, дамыткан, орскстшіл окыту ілім теориясына нсгіздеіі отырып, студснттсрдіц акыл - ой орскстін жоспарлы калыптастыру жолдарын іздсстіругс ортурлі окуту формаларын, одіс-тосілдсрін оны колдау аркылы білім мсн білі ктілікті жаца сапалык дснгсйдс калыптастыру жолдарын іздестірдік.
Зерттсудс жогары мектеп жуйссіндсгі одісксрлср мсн мамандардыц одістсмссінс, акыл-ой орскстін жоспарлы калыптастыру ілімінс негізделген (])изколлоидты хпмияныц мазмунын тандап ал у, оны окыту куралы мсн уйымдастыру жолдарын, білім сапасын котеру ушін тиімді одістсрді колдапып. студснттсрдіц зерттеушілік біліктілігін кал ыпгастыру максаты
жузсгс асты. Зсртханалык машык мазмунына, сонымсн катар понніц теориялык мазмунын куру тужырымдалмаган. Дсмек, акыл-ой орскстін жоспарлы калыптастыру ілім тсориясы тургыеынан карастыра отырып, физколлоидты химияны окытудыц гылыми -одістсмелік нсгізін жасау жонс студенттсрдін, озіндік іс - орскстінс жогары мектеп жуйссі ушін коксйкссті болады. Ол білімніц казіргі соттсгі даму кезеціндегі макеатына иниариантсыз, ягни бірдсн бір гана осы негізде бірегей жауап бсрстін физколлоидты химия багамын курастыруга жонс жогары оку орындарындагы табигаттану багытындапл гылыми пондерді окыту ісін мгеру ушін психологиялык тсорияны тпімді пайдаланудыц жолдары мсн мумкіндігін айкындауга жол ашады.
Рылыми тілі, оныц ішімде химия гылымыныц тілі жалпы халыктык тілдіа куннсн кунгс молайып келе жаткан болігі. Рылыми тілініц дамуы жалпы халыктык тілді байытуга, оныц бсйнслсу, байыту мумкіндіктерін ксцсйтугс мацызды оесрі бар. Бірак, гылыми тіл тск сол халыктык тіл негізінде гана дамп алатын болгандыктап оныц тагдыры да жалпы тілдіц децгейіне, оныц сол халыктык осы кезендегі колданылуындапл лексикон байлыгына тікслси тоуслді, олар бірін-бірі байытатын, ажырамас тутас угым. Рылыми - тс.хникалык тілдіц орксндсуі туралы мосслс козгалганда сц алдымсн жалпы халыктык, мемлекеттік тілдіц жагдайын ссксру шарт. Зсрттсу жумысын осы тургыдан алганда да ол коксйкссті болады.
Бул зсрттсу жумысы Алматы технологиялык унинерситстінін органикалык жонс физколлоидты химия кафсдрасындагы гылыми жумыстары шенберінде жургізілді.
Зерттеудін максаты - тамак ондірісі саласындагы технологиялык мамандыктар ушін физколлоидты химияны окытудыц гылыми - одістсмслік нсгізін хасау жонс акыл - ой орскстін жоспарлы калыптастыру тсориясыныц устанымдарына исгіздслгсн химиялык білім беру одістсмссін жстілдіру. '
Зерттеудін обьектісі - жогары технологиялык оку орындарда физикалык жонс коллоидтык химия полін окыту урдісі.
Зерттеу ноні - жогары оку орындарындагы косібп білімді калыптастыруга багытталган (физикалык жонс коллоидтык химияны окытудыц гылыми - одістсмслік нсгізі мсн студснттсрдіц ЖСКС ІС -орскстіндегі олардыц танымдык біліктілігі; физколлоидты химия боііьінша тожірибслік теориялык багам мсн зсртханалык машыктык мазмупы, олардыц білімді игеруіи зсрттсу жонс уйымдастыру одістсмссі.
Зерттеудін гылыми болжамы - акыл - ой орскстін жоспарлы калыптастыру ілім теориясына негіздей отырып физколлоидты химияны окыту одістсмссін паГцаланып, болашак технолог -
мамандарын дайындауды тубсгейлі зкетілдіруге мумкіндік береді; студенттердщ оку кезіндегі езіндік іс - орекетін жогарылатады; білімді ез бетінше алу мен игеруге багыттайды; арнайы жасалгап белгі, елшем яегізінде сапалы химиялык сауаттылыкты орпыкдырады; танымдык жонс гылыми зерттеу адістерін барышна езара жацындатуга иегізделген зертгеушілік білікггілікгі калыптастыруды камтамасыз ету; калыптасатын білім урдісіиіц озіне, іс - эрекет біліктілігініц турі мен кдлыптасатык білікке тсц болатындай бакылау жуйесінід жумыс істеуін камтамасыз ету жэне оны жалпы тадцап корыту, дамушылык., игерілгендік, турактылык., тусіншілік, тиімділік, жэне т.б. іс-эрекет нысандары сияк,ты сипатгамалармен багалануы керек.
Зерттеудіц максатына жсту жэне гылыми болжамын текссру ушін, зерттеудьщ мынадай мііідеттерін шешуді алга койдык:
1. физколлоидты химия пэшнщ мазмуны мен курылымына акыл-ой іс-зрекетінщ жоспарлы калыптасу ілім теориясы тургасынан теориялык жэне логикалык талдау жургізу; физколлоидты химия бойынша жургізілетін зертханалык машыктану мен тожірибелерде зерттеущілік біліктіліктіц кальштасу жолдарын оныц кьізметі мен акыл - ой іс - арекетінід калыптасу теориясыныц талантары тургысынан айкындау;
2. оку пані жуйелі - тектік курастыру одісіпе супенетін (физколлоидты химия багамы мен оку багдарламасын жасап, оныц мазмунын аныктау жэне курау; жуйелі - тектік одіс бойынша куралган физколлоидты химия багамыньщ мазмунын мещеру адістемесін жасау, оку материалы мазмунын терен, мецгеруге
' арналган ок,у тосімі мен турлі улгідегі тансырмалар жуйесін жасактау; жуйелі - тектік едіе бойынша курылган физколлоидты химия багамын окыгу нотижесінде к,алыптасатын білім сапасып багалау шегін белу жане бакылауга арналган тансырмалар жуйесіп жасау;
3. окуигылардаш зертгеушілік білікті калыптастыру макса гы бойыниш физколлоидты химияньщ оку багдарламасы мен зертханалык машыктанудыд мазмунын жасау; оку тасімі мен турлі тектсгі тансырмалар жуйесіне иегізделген зертханалык машьіктаїгу мазмуны мен зертгеушілік біліктіц игерілуін уйымдастыратьн і одістемелерді жегілдіру;
4. физколлоидты химия бойынша игерілген білім санасып багалаіітьш шекті жонс зертханалык білікгиіікті болін корсету; физколлоидты химияны окыту барысында студенттерде жеке озіндік танымдыктьщ калыптасу мумкіндігін зерггеу;
5. жалпы гылыми багыттылык аясындагы физколлоидты химия понінід окуын жургізу тасілдеріне тауелді болатын студенттердін танымдык іс - орекеті мсн оку одістері арасыпдагы
байланысты зерггеу; калыптасатын білім мазмунныц игерілу счіїїасьпі, студснттердщ біліктілігі мен танымдык іс - врекеті турлеріпіц калыптаскандыгын бак,ьшай тексеріп, бакылайтын жуйені жасау;
6. окыту одістемесініц тиімділігін жогары оку орыидарында тожірибсдсн откізу; оку ісінс компьютерді колданудыд одістемесін жасау.
Жумыстыц гылыми жацалыгы - акыл - ой іс - орекетініц психологиялык теориялык жоспарлы кальгптасуына нсгізделгсн, жогары мектеп жуйесінде физколлоидты ХИМИЯНЬІ окыгудыи теориялык, жэне гылыми - одістемслік негізі жасалды; студенттсрдід ездігінен химпялык, білімді игеруге багьпталган іс - орекеті мен одістемесініц гылыми біліктілігіне суйеніп, физколлоидты ХИМИЯІШ окьггу одістсмссіїііц гылыми айкындамасы мен тужырымдамасы жасалды; алгашкы рет акыл - ой іс - орекетініц жоспарлы кдлыптасу теориясыныц негізгі ережелерін пайдалануга арналган теориялык жопе одістемелік курылым жасалды; тсориялык багамдык мазмунды окыту, зертханалык машыктану жуйесі мен олардыц сапасып бакылау олшемі аныкталды; бірінші рет жуйелі -іектік турге багытталган жалпылау негізіиде теориялык багам мен зерттеу одістері снетін жалпы жапс пакты плльїми-адіснама білім жуйесімен тыгыз байланыстагы зертханалык машыктану, окулык, ок,у куралы, одістсмслер жазылды.
Жумыстыц тсориялык манызы - акыл - ой іс - орекетініц жоспарлы калыптасу ілім теориясьша негізделген физколлоидты химияны жогары мектепте окытудыц одістемелік ІІСГІЗІІІ дэйектеу жэне оны теориямеп толыктыру. . '
Зерттеуде жалпы багаттагы жуйелі - тектік-'улгіге негізделген (физколлоидты химия понін окыту куралымы теориялык тургыдан долелденген; акыл - ой іс - орекетініц жоспарлы калыптасу теориясы шецберінде оку пенін екі турлі жолмен іске асыруга болатындыгы кврсстілді; жуйелі - курылымдык жэне жуйелі -тектік.
Акыл - ой іс - орекетініц жоспарлы калыптасу ілім тсориясы тургысыпан алганда білім мазмунына жэне студентгердщ калыптасатын білімді игеруі мен танымдык іс - орскет турлерін уйымдастыру кьізметіне койылган талантар тсориялык дзлелденді.
Зертханалык машыктанудыц ерекше кдзметі - зерттеушілік біліктіц кальштасуы тсориялык болііігсн, зерггеу одісі енетін жалпы жопе пакты гылыми одіснама білім жуйссі иегізінде зертханалык машыктанудыц мазмунын курау двлелдепді. Гылыми - зерттеуге гец болатьшдай оку танымдык кызмст аркылы жогары мектептегі зертханалык машыктану, тожірибе жургізу кезінде зерттеушілік біліктіц калыптасу жагдаііьі айкындалган.
Кдлыптасатын білім сапасыныц елшемі, танымдык іс - эрекет турі жэне білік турі мен білім сапасын аныктау ушін кажет бакылау тапсырмасын жасау одістемссі теория тургысынан дэлелдендь
Зерттеудіц колдаибалык, моїщілігі, зерттеу нвтижесін іс жузіндс колдану, гылыми едістемелік жарияланымдар аркылы айкындалады. Орекетшілдік ілімініц теориясьша тірек жасай отырып жасактальшган гылыми - адістемелік негіздер мен физколлоидты химияны окыту одісі, олардыц озін колдануга негіз болады. Физколлоидты химия пзнінщ мазмуньш игеруді уйымдастыру вдістемесі жасальшып, окулык, оку куралын, оку -вдістемелік нускаулар мен тесімдерін курастыру ушін колданылды. Осы негізде курылымдаган физколлоидты химияны окыту здістемесін болашакта компьютерлік багдарламамен уйлесімді жалгастыру мумкіндігі карастырылуда.
Студенттердщ зерттеушілік білігін калыптастыруга багытталынып жасактальшган физколлоидты химия пэншщ зертханалык машыктану мен сарамандык, тажірибелік оку куралы, осы пэннщ мазмунын игеруге арналган окулык Алматы технологиялык университетінде, Тараз, Атырау, Астана, Шымкент, Семейдеп жогары оку орындарында пайдалануда. Сол сиякты физколлоидты химия бойынша білімніц игерілгендігін тексеруїе арналган бакылау жуйесі мен зрекєтшіддік турлерініц калыптаскандыгын айкьпідау тосі лі Алматы технологиялык, университетінід химия кафедрасында, Республика жогары оку орындарында колдануда, мунымен катар зерттеу нзтижесі мен окыту вдістемесі де окытушылардыц білімін жетілдіру институїтарьінда, факультеттерінде колдануы мумкін.
Зерттеу ндтюкелерініц дзлелділігі мен негізділігі когамдагьт жогары мектептіц казіргі кезевдегі дамуына деген влеуметтік тапсырыс талаптарыньщ ережелері мен оньщ негізгі иотижелеріпіц уйлесімді ундесуі есебІЕген камтамасыз етілген: квптеген нактылы материалдарды саналы да сандык тургыдан талдаудьщ коп кырлы нетижесімен, калыптастырушы жэне айкындаушы экснериментгщ потижесімен, зерттеудіц негізгі натижелерін кецінен жэне жанжакты сынактан еткізу моліметіп статистикалык ондсу нотижесімсн аныкталынады.
Зерттеудіц одіснамальїк, негіздері педагогика мен философияныц жалпы устапымдары жэне олардыц психологиялык теориядагы акыл - ой іс - орекеті жоспарлы калыптасуьшыц айкындала нактылануы болады, ягни арскетшілдіктіц курылымдык,
- жетелі курылымы туралы психология ережелерініц жэне де ошлц баскарылатьш окыгу урдісіндегі калыптасуы, окыту устапымдары мен загщылыктары жайлы дидактиканыц жагдайы мен жуйсліліктіц жалпы гылыми устапымдары. • .
Зертгеудін негізгі гылыми адістері - зсрттсу мосслссї боііьінша философиялык, психолого - псдагогикалык жонс одістсмелік одебисттсрді талдау, жуйслік талдау, капыптастырушы >:спсримснттін одісі, арнайы ' жисакталган тапсырмаларды ::ійдіілана отырып жургізілстін псдагогикалык зсрттсу одістсрі мсн Нлім игсрілуі бакылау урдісін косатын, оларды багалау ушін
о .лінгсн олшсмдсрді, окытушылар мсн мамандардын. сараптык Хіі.члау. '
1 ксзсндс (1978-1988 о.ж.) зсрттсудіц нсгізі мсн багыты
;аланды. Онда псдагогикалык, гьільїми-одістсмслік жумыстарга.
тсориясы мсн дидактикага шолу жасалып, жуйслснді, ішінара -ч-р'ггсу жумыстары басталады. Осы ксздс жумыс рсті мсн максаты Жьпсримснттік окыту багдарламасы айкындалып, химияны окыту •; кстсмса аггы окулыгы казак тілінс аударылды.
Н ксзсндс (1988-1993 о.ж.) зсрттсу жумысы айтарлыктай
н;-;ктыланып, пыеыкталды, эксперимент™ жумыстар жалгасып, ;;:дснсшс рст кайталанды. Осы ту ста багдарлама кдйтадан жасатып, тіл і ндс гі оку-одістсмслік нускаулык, куралдар жазылып,
. •• ..Н1КЫ окулык. жарык корді.
III ксзсндс (1993-1-998 о.ж.) зсрттсу жумысы оз жал гас ын тауып, экепсримснтпк жумыстьщ ксйбір тустары кайталана изктыланды, физикалык жонс коллоидтык, химия багдарламасы ■сазах, тіліндс канта жасакталды, зсртханалык, машыктану
у'умысгарына арналган одістсмелік нускаулар жазылып, оку ^..урнлдары мсн- окулыктар жарык, корді, мамандыцтын, косіби тскникалык. багытталуына сойксс жана оку стандарты жасалды.
1998-2000_ оку жылында гылыми макалалар мсн
ч:>>юграфиялык снбск баспадан шыгып, зсрттсу жумысы і/їсссрташія туріндс тужырьшдалынып жазылды.
1. Зсрттсудіц жстскші мураты - орскстшілдік ілім тсориясынын гісгізгі срсжслсрін жонс дс осынын. нсгізіндс жасалгнн жогары мсктслтсгі химияны окыту одістсмссінс негізделген СОНЫ гылыми ■.станымды жасауга арнатган тсориялык, жонс одістсмелік .-чурылгыны; зсрттсушілдік біліктін кальгптаеуы мсн химиялык .Япімді игеруге арналган студснттсрдін озіндік орскстшілдігінс Гчігьіггальїп жасалган окыту одістсмс нсгізіндс жогары мсктслтсгі физколлолдты химияны іс жузіндс окытуда оны ісісс асыруды пайдалану.
2. Жаппай жаллыланган багыттау мсн турлі турпатгагы 'тсориялык, іске косу, алгоритмдік) оку тосімдсрін - багам мазмунын игеру куралын жасаган, арнайы курылымдаган ■шзмунды косатын, оку понін тургызудын жуислі - тектік тосілінін
устанымына нсгіздслгсн физколлоидты химия багамын жиы тсориялык. химиялык. білімді игсругс арналган тапсырмалар жуй;.-::; багамды оку одістсмссі мсн онын мазмунын игсрч
уиымдастыруды, окыту ксзіндсгі студснттсрдін озіндік орсксті: калыптастыруды, соя сиякты акыл - ой іс - орскстін жоспнрл1 калыптастыру ілім тсориясындагы ушінші турпатгагы багьііт.і. шснбсріндсгі. оку понін жасактау тосілінс тоуслділіктс болатьи танымдык орскст турлсрінін, тсориялык жонс экспсримснтт белінген тоуслділігін.
3. Жалпы гылыми жонс накты гылыми сипаттагы одіснамальїк білім жуііссін физколлоидты химияга арналган зсртханалык еараптама мсн машыктану мазмунына снгізу нсгізіндсг зсрттсушілдік білікті капыптастыру максатымсн физколлоидіь; химия бойынша жасактаяган зсртханалык машыктану жонс мазмуны мсн курыльЧмы бойынша жургізілгсн гылыми эмпирикалык зсрттсу мсн оку - танымдык у р лі с Ї жакындастыр\ нсгіздсгі студснттсрдін -орскстшілігін уйымдастыру, оларды окыт\ одістсмссі мсн курылымданган мазмунды игсру куралын жоп: окытуды уиымдастыруды оку тосімдері мсн акыл - ой іс - орсксті і жоспарлы калыптастыру ілім тсориясынын талаптарына соиксс куралган гапсырмалар жуйссін.
Студснттсрдін зсрттсушілдік ' білігін ’калыптастыруга і;сп. болатын, одіснамальїк білім жуйссі жонс де он^щ кур^мьшн енстіндер: танымнын эмпирикалык денгейіндегі зсрттсушіни.' орскстшілдік курылымы мен мазмуны жаґшьі, зсрттсудіц жалі:,/ гылыми одістсрі мсн пон, нысан, урдіс туралы жалпы гылыми сипаттагы одіснамальїк білім; осы білім аясындагы зерттеуші іс -орскстінін ерекшелігі жайлы, накты гылым одістсрі мсн пон, ньісаі: туралы накты гылыми сипаттагы одіснамальїк білім. '
4. Акыл - ой іс - зрскстін жоспарлы калыптастыр\ тсориясынын талаптарына нсгіздслгсн ортурлі білікуср мсн болінген танымдык іс - орскст турін. калыптасатын білім сапасын тскссругс арналган физкодлоидты химия бойынша студснттсрдін бі.іімн: бакылау жуйссі жонс тестер мсн бакылау тапсырмаларыньт мазмуны, багалау олшемі, тскссру жургізілстін олшемі бойьшіш бакылауга койылатын талаптарды косатын шсктср, сол сиякты зкеперименттік окытуды жургізген кезде оларды колдану одістсмссі.
Зерттеу натижелерін сынакта» откізу жэне еііліру. Зсрттсу . нотижесі халыкаралык 1'ылыми конференцияда - 1975 жилы
Пушино капасында, букиюдактык гылыми конфсрсниияларда -Тбилисидс 1975 жылы, Бакудс 1979 жылы, Киситс 1987 жылы, аіімактьік кож1>ерснцинда - Ал.матыда 1992 жонс 1996 жылы баяндалды, бірнеще гылыми макалалармсн, отыз одістсмсліи , нускауларда жарииланып, алты окулык пен оку ку рал дары п;к
жарык, корді. Аіпордин 1992 жылы "Рауан" баспасынан жарык коргсн "Физикалык химия", 1996 жылы "Білім” баспасынан шыккан "Органикалык химия нсгіздсрі" ок,улык.тары мсн 1999 жылы "Санат" баспасынан "Физикалык, жонс коллоидты химия", "ЖАК, - тын рсдакциялык - баспа болімінсн" "Физикалык, жонс коллоидты химияны окытудын гылыми - псдагогикалык нсгіздсрі" атты оку кураадары жонс казак, тілінс аударган "Химияны окыту одістсмссі" атгы окулык 1984 жылы "мсктсп" баспасынан шыгып, Республикадагы институттарда пайдалануда.
Диссертацияныц курылымы мен колемі. Диссертация кіріспсдсн, уш тараудан, корытындыдан жонс казак,, орыс, шст тіліндсгі 427 олсбист тізімінсн, аикындаушыдан, жалпы колемі 367 бет, онын, ііиіндсгі таза мотіндік колемі 299 бсттсн турады.
Кіріспс болімде зсрттсудіц гылыми аппараты, зсрттсудіц коксйксстілігі, максаты, нысаны (обьсктісі), поні, міндсттсрі, зсрттсу болжамы, зерттеу одістсрі мсн зсрттсудін, нсгізгі кезендері берілді, жумыстык практнкалык (колданбатык.) моні, гылыми жацалыгы жонс к.оргауга усынылатын кагидаїар баяндалды.
"Физикалык. жонс коллоидтык химия оку понінін мазмуны мои курылымы" атты бірінші тарауда казіргі педагогика гылымы мсн тожірибедегі химия лонін окыту одістсмссініц туындауы мсн дамуын, онын багытына шолу жасалынып, физикачык жонс коллоидтык химия понініц мазмуны мсн курылу тосілдсрі таїдана карастырылган, онда сондай-ак., зсртханалык машыктанудыц казіргі мазмуны мен аткаратын кьізметі жуйеленіп, акыл-ой іс-орскстін жоспарлы калыптастыру ілімі тсориясына нсгіздслгсн білімніц игерілгендігін бакылауга койылатын талаптар жіктслініп, корыта тужырымдатган. '
"Физикалык жонс коллоидтык химия багамын эксперимент^ курау жонс онын нгерілуін уйымдастыру" атты скінші тарауда оку понін жуйслі-тсктік амал тургысынан курауга койылатын талаптар сарапанып, сонын нсгізіндс экспернмснтпк багдарлама мазмундалган жоне дс осыган тірск стс отырып жасактапган физикалык жонс коллоидтык химия бойынша экспсримснгпк багдарлама берілген. Осында тсориялык білім берудегі эксперимент жумысы мсн онын нотижссі талданылып, физикатык жонс коллоидтык химияны окыту куралдарына койылатын одістсмелік таїаптар жуйссі, рсті тужырымдалган.
"Физикалык жоне коллоидтык. химия бойынша зсртханалык. машыктану барысында зсрттсушілдік білікті калыптастыру" атты ушінші тарауда машыктану жумыстары кезіндегі зсртгсушілдікті калыптастыру жонс осы урдіс тусындагы білім беру мсн одістсрі еараланып, зкеперименттік окыту багдарламасын игеру мсн онын ■ іотпжелсрі баян етілген, сол сиякты физикалык жонс коллоидтык
химия бойынша мецгерілстін білімді бак,ылау тапсырмаларына Койылатын талаптар жуйелі беріліп, химиялык білім мен біліктіц к,алытгасуын аныктау амалдары карастырылган.
Натижені талкылауда жургізілген жумыс педагогика теориясы мен одістемесі тургысынан карастырылып, білім берудегі упшіщі, ягни жуйелі-к,урьишмдьік, жене жуйелі-текгік амалга снетін ак,ыл-ой іс-арекетін жоспарлы калыптастыру ілімініц теориясына негізделген білім беру мен зерттеушілдік білікті калынтастыру, оны бакылау жуйесі, эксперимент журіеі, олардыц іьзтижссі кыскаша баяндалады.
К,орытынды зерттеу ііотижссі бойынша тужырымдар мен нускаулар беріліп, осы баштгаш келешекте орындалатын зерттеулердіц болашагы болжанды.
ДИССЕРТАЦИЯНЫЦ НЕГІЗГІ МАЗМУНЫ
Кіріспеден кейін бірінші тарауды аукымды терт такырьш пен сегіз такырыпшага тарата отырып, онда педашгиканьщ теориясы мен кдшптасуына, дидактика мен одістемсиіц дамуына катнасты гылыми эдебиетке шолу жасаумен катар, арекетиіілдік ілім теориясы тургысынан алгандагы физикалык жэне коллоидтык химия ііонінщ мазмуны мен курылымы жайлы мэселе жагдайы карастырылады, студентгердіц танымдык іс-орекст турлері, жогаргы мектетеп окыту вдістері мен турпаты, панді к,урылымдау жолы мен мазмунына талдау жургізіледі, жогары мектептегі зертханалык машыктану жумыстарыныц мазмуны мен курылымдануына арналган эдебиетке талдау жасалып, окыту 'кезіндегі оныц дидактикалык кызмеп карастырылады. Бакылаудьщ мазмуны мен орны талданылып, акыл-ой іс-врекетін жоспарлы калыптастыру теориясы тургысынан карастьгргандагьг химиялык білішніц игерілгендігін бакылауга койылатын талаптар болінеді.
Бул гылыми болжамды бірнсшс жекеленген болжамдарга жіктей келіп онтлд мзііі мен мазмунып толыктырып, ашуга болады. К,урылган окыту пані ушін акыл - оіі іс - эре кеті н жоспарлы калыптастыру теориясын пайдаланган кезде физколлоидты химия багамын курылым бойынша жасаудьщ жэне оныц жалпыланган іе -эрекет шецберінде логикасын - кисынын ашудыц турлі твсілдері болуы мумкін. Окыту іюпіп жуйелік: - генетикалык тосілмен курастыру физколлоидты химия багамыныц мазмунып арнаііьі тандап алуды жэне курауды, кіші жуйсгс жіктеле алатып жуйс тузуші тусінікті жеке болуді талап стеді. Физколлоидты химияпы окыту кезіндегі студенттсрдіц озіндік біліктЬіііін кальштастыратьш шарт, окыту понін куру тосілі мсн окйту тосімі, турлі
тапсырмалар, сол с иик.ты компьютсрдс окыту багдарламасы комсгімсн оны игсру жуйсеі болады. Физколлондты химия поні бойынша жургізілетін машыктану мен тожірибслсрдсгі зсрттсушілік білікті к,алыптастыру оку танымдылыгы мен шли ми зсрттсу одіетерін озара жакындатуга негізделген оку тосілі мен тапсырма жуйслерініц комегімен мундай машык пен онын игерілу орекетшілдігін уйымдастыруды арнайы жасап, жургізуді кажет стеді. Физк'оллоидты химияга арналган теетегі тапеырманы беру турі мен мазмуны игерілу дорсжссі, жалпы талданып корытындылануы, саналылыгы мен орындалу турі сиикхы олшем бойынша химиялык білім мен тапсырылган іс - орекст турініц калыптасу сапасын айкындауга багытталган, осы тапсырмалардыц орындалуын багалау ушін, акыл - ой іс - орскстінін жоспарлы калыптасу тсоримсынан туындайтын талаптарды еекеруі ксрск. Тсориялык багам мазмуныньщ игерілу сапасын, етуденттердін танымдык, іс - орскст турлерінін к,алыптасуы мен зерттсушілік біліктілігін текссруді бакылауга арналган жуйс, физколлоидты химияны окыту максаты мен зертханалык машыктану кьізмстінен туындайтын арниііьі болінген олшем мен акыл - ой іс - орскстінін. жоспарлы калыптасу тсорияеынан шыккан олшемге негізделіп, курылуы жон.
Зсртгеудін бірінші .міндстіне соіікес оку понінін. курылу жолынн, физикалык жонс коллоидтык. хнмиянын, мазмуны мен курылымдалуина талдау жургізіледі. Окыту понінін, курылуына. онын мазиунын тандап ал у устанымына, онын, курылымдык курамдастарын • талдаута арналган моселсгс катнасты турлі коз карастар одебиетте талданылады (В.В.Даиыдон, О.С.Записи, Л.Я.Зорина, Н.Е.Кузнецова, В.В.Краевекий, Е.Ф.Мишина, П.И. Пидкасистый, М.Н.Скаткин, А.М.Сохор, П.М.Эрдниен). Олардыц арасындагы бір коз караска орай окыту поні арнайы курылымдануы ксрск (ол тек еойксе болатын гылымнан жай гана а\ыса салган болмауы ксрск), ад кссссі бойынша - пакты гылым дамуыныц кмсыны окыту понін тургызуга негіз болуы ксрск. Окыту кезінде мецгерілуі кажет болатын, орскстшілдік мазмунына сойксс жасалатын оку понінс орайлас курылымдалу ту ралы пікірлер штылып, долелдснудс.
Окыту пондерінін курылымдануын, тургызылуыл гылыми негіздсу ушін, одіснамальїк жумысгарда дамып коде жаткан жуйслік амалдар пайдалана басгады (И.В.Блаубсрг, Г.П. Щсдроницкміі. Э.Г. Юдин).
Бслгілі психолог Л.С.Выготский мектебі (А.НЛеонтьси, П.И.Зинченко, П.Я.Гальперин, В.В.Даиыдон, Д.В.Эльконин.
Н.Ф.Талызина, т.б.) негіздеп, дамыткаи акыл-ой іс-орскетініц жоспарлы калыптасу тсормисы, окушылардыц олеумстпк тожірибесін игерудіц жалпы завдылыктарын бейислей отырып, іс-
орскстгін бслгілі тур жиынтырын игсру мен орындау окушьтардиі жаца білім апуына жонс соны білікті игсруінс окслсді. Акыл-ой іс орскстгін, жоспарлы калыптасу тсориясына нсгіздслс жаеалгаї курылымды окыту, пондік-киеьінди жонс психологиялык турпагп. окыту мазмундарыньщ біртутастьігьін камтамасыз стсді. Озінії сипаттамасы бойынша озгсшс бола алагын, орскеттін, багитгауші. сулбасын курастыру орскст калыптасуынын, ман,ызды ксзендср болады. К,олданбалык жагдайда баштгалудын, тиісті типтсрімсі біргс негізінсн уш типпсн (турпагпсн) іскс асады: бірінші турпат жскс коріністсгі багытгаушыларды тагайындау, скіншісі - пакты д; шсктсулі аймактапл білімнін. тол и к камтамасыз стілуіт багытталган жоне ушінші - бірілгсн аймактагы нактылы кубылысть талдаудьщ жалпы жалпыланган одіетсрімсн окытылушылар оус; бастан каруланган ксз.
Ілімнін ушінші турпат ішіндсгі окыту понінін. курылу турлсрі.и карастыру ушін, окыту одістсрі мен танымдык орскст турінс окыт\ понін курау тосілдерінін ыкпалын зсрттсу жонс багам кисынын айкындау ушін, біздер физикалык жонс коллоидтык химия понінін курылымы мен мазмунына талдау жасадык. Физикалык жонс коллоидтык химии понінс іс жузіндс калыптаскан амал шсцбсріндс жургізілген мундай талдау корсстксндсй, ортурлі курылымдардып ортак белгілері болады сксн, атап айтканда: акпаратты беру кисыны мен такырыпгарды дойскті мазмундаудагы тарихи калыптаскан амал, жскслснгсн такырыптар мен тарауларды дойскті бср\ мумкіншілігінін, турлі дс коп болуы; оку материал ын
мазмундаудагы жинакылык; химиялык процесстсрді баяндау кезіндегі ж.уйслснушілік; іргелі химиялык білімді мамандыкка кіріктіру нисті. Оку багамын достурлі курау ерекшелігінін ьікпалмі' айкындау мазмундалынатын матсриалдагы толымды ды толык багыттауды жаеауга мумкіндік бермейді, ойткені нсгізгі тусішк'м бірізді дс дойскті енгізу бузылады, нсгіздслгсн кисын мсн тараулар арасындагы байланистар болмай каладіл нсмссс олар ішінара озгереді. .
Акыл-ой іс-орскстін жоспарлы калыптастыру тсориясына негіздей отырып жасакталган экспсримснгпк материалдарг;: жургізген талдау, оку понін курастыруга арналган ушінші типтег. ілім аясындагы курастырудыц турлі устанымдагы амалдарын бол у і с мумкіндік береді: жуііслік-курьільїмдьік жонс жуиелік-тектік.
Жуйслі-курьільїмдьік амал (И.В.Блаубсрг, З.Г.Юдин), курде. курылымдаги ныеанди, орбір децгсйдін. озі озімсн озгеріссіі калатьіндаіі денгейлерден, курылымдык-кызмстпк жуйсшслсрдсіі туратын, томсниін жогарыга багынуы санатында карастырады. Мундаіі нысанныц нактылы жузеге асуын камтамасыз стстін. нсгізгі баияаные турі-кизметті байланыстар болады. Э.А.Решстоил
жумысы ортурлі пэндер матсриалыида окьггу пондерін туршзуда арналган жоне де ол озігііц жалгасын Т.А.Сергееваныц жалпы химияга арналган зкспсримснттік зерттсуінде тапкан. Мундай курылымдар ушін баріне жалпы болатындар: "кіріспе”, онда окытылатын пэн адіснамальгк олшсмдсргс нсгізделе белінсді; окнтылатьщ нысан (мысалы, заг) коп курылымды ретінде (ортурлі децгейде карастырылады) шыгады; талдаудьщ жалпы сулбасын найдалану мен жуйеніц озін белуге багытталган арекетшілдікті уйьшдастыратын, оку тапсырмалары. Багам мазмуны екі тіддіц тусіндірмелік куралдарымеп баян етіледі; нак,ты гылымныц арнайы тілімен жэне жуйслік тадцау тілімен.
Жуйелік-тектік амал, жуйе касиетшін біртутас-бутіндей пайда болуы коз карасы тургысында, оны курделі тектік нысан ретіїїде карастырады (мысалы, Л.И.Айдарова, Э.В.Ильенков, Г.П.Мажура,
Н.Г.Салмина, Д.Б.Эльконин, В.В.Сорокин), оньщ негізгі байланыс турлері "бір нысан, емірге езге келуіне себепші болатын жагдайдагы туындаган нысан не тскгік байланыс", даму байланыстары. Тектік сипатгаш жуйе тузуші байланыстарды болу аркылы жургізілетін, курделі жуйелерді реттілікпен баяндау, зерттеушілер тарапынан келесі ic-эрекеттщ бірізділігін шамалайды: іс жузінде нысанньщ дамыган куйін колданбалык жагдайда талдау: бутіїщей "торшаньщ” ' негізгі тусінігі мен оньпі курамындагы карама кайшылык, оньщ бутінге к,арай дамуьищагы басты багыгын аныктайды; даму зацдылыгыныц болінуі, ягни осы оте карапайым да жабайы курылымдык курделі бутінге жетілуі. Жуйенін, "торша" тусінігі, зертгеу пані бойынша теориялык жылжуды жургізуге мумкіндік ' беретін жэне озінде курылымдык;, біртутас даму сипатгамасы' бар болатын, ерекше едіснамальж, курал ретінде барьшніа тблык сипаттамасын алды. "Торшаньщ" озі окшауланган зат емее, ол катнасты керсетеді, айырбас ретіндегі катнаста болады, ол басгапкы дерексіздік, ол зерттелінетін нысанньщ озіндегі басгапкы карама кайшылык мазмунын нактылы керсетеді, теорияда удайы байкдлады. Торшаньщ негізгі ашаттамалары: бутіндей даиыганныц жай (оте жабайы) катнасы; езінде жуйеніц болуын кэрсететш, барлык кезендсрде де оньщ дамуындаш нысанга тэн, боріпе бірдей катнас; бутінге жылжу мен жетілу козі-жетекші карама кайшылык корінісі, катнас; жуйсге катнасын жетілдіру мумкіндігі болатын, катнас; салыстырмалыкга болатын, сипаты жуйеге тоуелді, нактылы тура болашак улгісі болатьпі жэне зертгеудіц басты нысанды арі танушылар ушін козгалысты уйымдастырушы озекті болатын, катнас. Зерттеу максатыныд бірі-торшаньї болуге иегізделген жуйелік-тектік турпатгагы физикалык жзне коллоидтык химия целине арналган багдарлама мен багамды жасактау.
Осы тараудьщ ушінші такырыбында жогары мектептегі
зертханалык машыктану мен сарамандык жумыстардын, дидактикалык, кьізметі мен мііщетіие талдау жургізілген. Достурлі белінген кызметгермеи бірге: студенттердщ доріс окуында алган білімдерін тереддету, кедейту, бскіту, муны олшеуіш аспаптармен, жабдыктармен, курыл гьілармеї і, материалдармен (затпеи, к,осылыспен) жэне гылыми зерттеу едістерімед талыстыру аркылы жургізеді, ал содгы кездегі кейбір зертгеу жумыстарында зерттеушіддік, шыгармашылдык жэне косіби-колданбальїк, біліісгіц калыптасу ісіне тигізер ыкпалы мен есері жайлы нуск,аулар бар (С.НАрхангельский, О.С.Зайцев, И.И.Ильясов, И.П.Калошина,
О.М.Маканов, А.М.Мапоінкин, Н.Д.Никандров, П.И.Пидкасистый, З.А.Решетова, В.В.Сорокин, Л.М.Фридман, Ж.С. Хайдаров жэне т.б.). Осы кьізметті окыту ісіне енгізуге умтылтан жумыстар П.Н.Петкованыд, Н.Г.Печешоктіц, О.С.Сиделышкованыц, В.В. Сорокинніц жэне т.б. экспериментах багдарламаларында орыи тапк,ан. Кейбір зерттеулер корсеткендей, зертханалык, машыктану мен сарамандык жумыстардын, арнайы-ерекше кьізмстінс, гылыми зерттеулер жургізе білу білігін калыптастыру кьізмсті де жатады. Багытталудьщ негізгі жалпы гылыми сипаттагы одісламалик білім курайтын (Ю. С .Архангельская, И.Н.Пешкова, Н.Г.Печенюк,
З.А.Решетова, В.В.Сорокин) немесе накты гылыми сипатгагы едіснамальїк, білім курайтын (И.И.Ильясов, О.С.Сидельникова, И.В.Усачева) зкеперименттік машыктану жумыстарында зерттеушіддік білікті калыптастыруга умтылыс байкалады.
Біздіц ойымызша, ментору пені (заты) рєтіндегі зертгеу адістерінщ белінуі керек, эмпирикалык зертгеу одістерін баян ету, гылымныц одішамальїк тілінде гылыми-эмпирикалык багыттау негізінін мазмунына косылуы кажет.
Эксперимента окытудагы молімстті алуга багытталган іс-орекеті тожірибе дерегін бекітумен аякталады. Философиялык эдебиетте болатын, эмпирикалык зерттеудід курылымы мен курамы жайлы молімет негізінде, айкын байкдлатыны, эрине, эмпирикалык зерттеудід екінші кезедінін аякталуьшен тустас болатын эйтеухр бір тацбалар жуйесімен дерекгі, себепті жазып белгіледі (В.В.Быков, М.В.Мостепанедко, Н.Ф.Талызина). Студенттердегі зертгеуїділдік іс-орскстті калыптастырудагы эмпирикалык зерттеудіц курылымы жэне курамы жайлы акпараттыд шектелуі, эмпирикалык дуние танудыд негізі болатын гьшыми-эмпирикалык зерттеудід моїіід бірдей тусінбестікке окслуі мумкін. Эмпирикалык зсрттсулердіц нотижесі, экспериментальды-эмпирикалык заддылыктарды, себснтер арасындагы баштныстарды айкындайтын болгандыктан, п>ин,1ми-эмпирикалык іс-арекеттіц взі теориялык ойлануды, дуние гапуды косады.
Тараудыц соцгы такырыбыпда окытудыд іс жузінде
кдлыптасуындагы окушылардьщ бшмш бакылаудьщ тур) мен турпаты, кызме-п, мазмуны (В.С.Аванесов, Т.И.Ильина, В.Оконь, В.Л.Рысс, Е.М.Соколсская, В.В.Сорокин, И.И.Тихонов, А.Ю.
Штейнбергов) жэне акьгл-ой к-эрекетш жоспарлы калылтастыру тсориясы тургысынан бакылаудыц мазмуны мен кызмет1