М э д е н и м у р а «Мэдени мұра»

“өткізу, ішке енгізу” болатындығына көз жеткізуге болады.

Бүл да — шумер-түрк тілдік байланыстыц ақиқаттығымен

қатар, термин жасаудағы шумерлік тілдіц емес, дей-түрк

тілдің үстемдігін, жетекшілігін дәлелдейтін айғақтардьщ бірі.

Нети — жер асты патшалығыныц жеті қақпасын күзетеді,

ол өлген жанды жеті қақпадан алып өтіп (жетектеп, жетегіне

алып), о дүниеге өткізеді. Жетпектік (инициациялык) ма-

ғынада Нети — жетекші, жетектеуші, жетегіне алушы, ол

жеті түрлі инициациялық сынақ сатыларынан жетпекшіні

жетектеп, оған жол көрсетуші, ақыл-кецес беруші болып

шығады. “Нети” есімініцдей-түрктік этимологиясын анықтау

маған шумерлік Шолпан — Инаннаның жер асты еліне жа-

саған сапары жөніндегі мифті түсіндіруге мүмкіндік береді.

Ідіріс немесе А қ нүк/ен ох есімінің

дей-түріктік негізі

Қарастырылып отырған праформадан өрбіген создердің

бірі ретінде мен Ідіріс (Ыдырыс, Идрис) пайғамбардың есімін

Де корсеткім келеді.

Ідіріс немесе Ыдырыс (Идрис) — ислам дінініц пайғам-

барларыныц бірі, сопылық (суфийлік) танымның көзін аш-

Қан осы Ідіріс болып есептеледі. Әбілғазыныц “Түрк

Шежіресінде” оныц “А қнүк” деген екінші есімі де аталады,

мүнысы таураттык (иудо-христиандық) Енох (Энох) пай-

ғамбардың есімініц түрк тілінде бүрмаланған нүсқасы бо­

лып табылады (Енох - Акнүк). Расында да, Ідіріс пен Енох

бір түлға ретінде қарастырылады.

ғамбарға дейінгі үрпақтар тізімінде Ідіріс - жетінші үрпақ

болып аталады, мүнда ол — Бердінің баласы, Мүтүшлақтың

әкесі6. Басқа шежірелерде ол Шиш пайғамбардан кейінгі

үрпақ ретінде аталады. Иудо-христиандық Енох та - бір

нүсқада Адам-атаның жетінші үрпағы болып есептелсе, бас­

ка бір нүсқада ол Адам-атаның үлкен үлы деп саналған

Сифтің үлы, Нойдың (Нухтың) арғы атасы, Мафусаилдың

әкесі болып суреттеледі, мүндағы Сиф - Шиш, Мүтүщ-

л ақ — Мафусаил болуы мүмкін.

Әбілғазылық шежіреде Ыдырыстың дінді, ғылымды, ме-

дицинаны меңгерген адам екендігі, халқын 82 жыл қүдай

жолына үндегсндігі, жүмаққа кеткендігі айтылады. Жалпы,

Ідіріс пен Енохқа қатысты мынадай негізгі екі мезет бар:

1. Басқа дүниеге сапар шегуі. Ідіріс жеті қак, көкте, жеті

тамүқ пен сегіз үжмақта болады, Енох та өлмей түрып жү-

мақты кореді, аспанның 7 қабатын аралайды.

2. Олар уақьгг өлшемімен байланысты. Енохтың өмір сүру

жасы — 365 жыл, яғни ол жыл циклін символдайды. Ідіріс

пайғамбардың күн сайынғы өліп-тірілетіндігі жөніндегі мо­

тив бар делінеді; мүндайды, әдегге, солярлык мифпен бай-

ланыстырьщы. Ең бастысы — Ідіріс бүл жерде тәуліктік

Осы екі сипат Ідіріс/Енохты уақыт пен кеңістікті мең-

герген кейіпкер етіп шығарады. Сопылар Ідірісті тек еврейлік

Енохпен ғана емес, эллиндік Гермеспен, мысырлык тәнірие

Тотпен шендестіреді, олардьщ барлыгын бір адамның ор түрлі

ортадағы есімдері деп есептейді7. Тот пен Герместың бейне-

лерінің қандай екендігін білсек (бүлар жөнінде де, Гермес

пен Тот жөнінде де “Ер Төстік” макаласынан оқи аласыз-

дар), Ідірістің негізгі функциясының “жетекшілік” болған-

дығын аныктай аламыз. Ол — даналықтың, ғылымның иесі,

инициациялык (жетпек) сынақтарының жетекшісі. Сондык-

6 Адам немесе Сафиолла (1000 жыл) — Шес пайғамбар (912 жыл) —

Ануш (912 жыл) — Қинан (840 жыл) — Мэһлайыл (920 жыл) — Берді

(960 жыл) — Ахнұқ немесе Ідіріс — Мұтүшлак, — Ломек — Нүх пайғам-

бар (950 жыл); осының ішінде Моһлайылдың С ос қаласын (Сузы?)

қаласын түрғызып, там үйлер салдырып, кент жасауды (оған дейін адам­

дар үңгірлер мен аңғарларда түрушы еді) және егін салуды үйреткендіп

7 Идрис шах. Суфизм, с .224.

“еңт /енгт

“ңеңт /нгенгт ”

өрбі гіп коруге болады. “Энох” есімін еврейдің “оқыту, үйре-

ту, дәріс беру, тәрбиелеу” немесе “оқытушы, мүғалім, үстаз,

төрбиеші”, “ағартушы” деген мағыналарды берер деп топ-

“һапок”

сөзінен шыгарады (Енох. МНМ 1-435),

бірас, та, біз, осындай түсіндірмені о бастағы ақиқат деп деп

алмаймыз, ойткені, коне еврейлер де өздерінің діни-

танымдық жүйесіне сыртган, бөгде тілден қосылған бейненің

есімін, уақыт өте, өз тілдерінде этимологизациялауға үмтыл-

ғавда, әлгі богде созге сырттай, айтылу түрғысынан жақын

келетін өз тілінің созін пайдаланып, түпкі есімді, сол создің

мағынасына қарай бейімдеп озгертуі де мүмкін. Біздіңше,

“енох”, “hanok” созінің праформасы

_“nh-anht”_>___“һ-апһ”'>“ng-ngt” > “nh-anht” >

“һапоһ”

түрінде өзгеруден өткен сиякты. Бүл

жағіінан ол шумерлік мифтегі жер асты патшалығының

күз(|тшісі, қакпашысы - Нетимен есімдес болып шығады.

Енок/Ідірістің грек мифологиясындағы “олгендердің жанын

о дүниеге” дейін жеткізіп салушы болған Гермеспен

шецдестірілгенін ескерсек, дэл Гермес сияқты “жеткізіп са-

лушъі” мамандығына ие болған Нетқцің Енохқа шендесті-

рілүіне тіпті де таң қалуға болмайды.

Ал, араби “Идрис” есімі ше? Оның есімі де таңба аркы­

лы ‘^оқылатын” кіндік нүктенің атауы болған “ingt-ur” пра­

формасынан шықкандығы көрініп түр:

_“in_tr_”_>___“idr\”'>“ingtur” > “in tr ” >

“идрис” (“Еңт” праформасы жоніндегі мақаланы

қараңыз). “ Идрис” сөзінің (сірө, түрк тілдерінде) “Индрис”

дегс н вариантының болғандығын түрктанушы Н.А.Баска-

ков атап корсетеді; оған, оз кезегінде, “Идрис” созінің “Ин-

Дри:” деген вариантының грек тіліндегі “andreios” (“муже-

ств( нный”, “храбрый”) созінің озгеріндісі екендігін про­

фессор Ю. Н.Завадовский айткан екен8. Бүл жерде араби

есш нің грек созінен шыққандығы жонінде созсіз сенім жок,

онь:ң есесіне есімнің негізінде “ид-” емес, “инд-” компонен-

тінің жатқандығы менің этимологиялық қисыныма толы-

ғыңан сәйкес келеді. “Идрис” — “И ндрис” есімінің пра-

Н. А. Баскаков. Русские фамилии тюркского происхождения.

Наука”. 1979. с .201.; Осы кітапта орыстьщ Тухачевский,'Тол-

Дурново сияқты ақсұйектер әулетінің тұп атасы ретінде Индрис

ену, есікке кіру” мағыналы сөздерді атай аламын, бүл ма

ғыналар аспанның жеті қабатын аралаған, жеті тозақ пе

сегіз үжмакты көрген Ідірістің болмысына толығынан сөй

кес келеді. Өйткені, өлгіндей сапар (жеті қат көкке көтерілу

жеті тозакты кору, сегіз үжмақты көру) тек кана “тесіктен

есіктен ары қарай, ішке қарай әткенде, енгеңде” ғана мүмкі

болмақ. Түрк шежіресіндегі салор руынан ш ыққан Қаза

бектің әкесі “Энкеш ” деп аталса, атасы — “Эндер” деп ата

лады9. Бүл — оғыздардың, сірә, олардың алдындағы юебань

діктердің көне (түрктік) есімдерінің бірі. Міне, осы есімні:

арғы тарихының б.з. ғасырлардағы юэчжилерге де катысть

болуы мүмкін екендігін ескере отырып, Индрис — Энде

сәйкестігінің де тым ерте замандарға кететіндігін дн топ

шыдап коруге болады.

Бүл создің де, алдыңғы “енох” созінің де авторлары

дей-түрктер, тек “енох” созін ежелгі семиттер (еврейлер

шумер тілінің делдалдығы арқылы алса, “идр” сөзін (араб

тар) басқа бір жолмен алған.

“Жет” және “Жеңеше”. “Юэчжи” мәселесі

“Ж ет” үғымының байырғы болмысын реконструкция

лау бізге тағы бір маңызды мәселе — қазақ халкының байырғь

ата-бабаларының қатарына жататын тарихи жамағат, қыта "

таңбалауында “юэчжи” деп аталған жүрттың атауыны

тәркінін анықтауға мүмкіндік береді. Юэчжи мәселесі — қаза

тарихы үшін (біздің тарихшыларымыздың назарынан тые

қалғанына қарамастан) аса маңызды дүние, өйткені мен,

қазак тарихының “белгілі” бастауьш хуннулардан емес (әрине,

хуннулар да — қазақ халқының арғы ата-бабаларының бірі,

бірақ ең негізгісі емес), нақ осы юэчжилерден бастап отыр-

мын (бүл жонінде үшінші кітапта қарастыратын боламын).

Бүгінде “Ю эчжи” деп жазылып жүрген этникалык тер-

миннің байырғы қытай тіліндегі айтылу нүсқасын зерт-

’ Салор Қазанның дүниеге келуі туралы “обілғазылық” аңыздағы

баска кейіпкерлер — Ирек мен оның үлы Араклының есімдерінің есен-

қазақ заманының аңызында Ерек (Айрақ) пен Еректі (Айрақты, Эрек-

ли, Ирекли) есімдеріне айналғандығын ескерсек, Эндер мен оның ыкти-

мал варианты — Эндездің есен-қазақ аңызында Андызға айналғанды-

ғына сенуге болады.

“n g iw a t-tie”

турінде болған деп жүр; одардың

бойынша, бағзы қытайлар бөгде тілде

“u ti’ ( “o ti”

“a ti”)

түрінде айтылуы мүмкін этнонимді өз тілінде

“n giw at-tie” Д£П

бүрмалап айтып, таңбалаған көрінеді.

Сонымен катар бүл транскрипцияны ң қытай тілінде

мағыналық салмағы да бар, мүндағы “ю э” сөзі “Ай, өйел

куаты — Инь, жүбай, ханым” дегенді білдіреді. Басқа да

транскрипциялары бар, олардан да “Айға” қатысты түсі-

Мен бағзы қытайлық

“ngiwat-tie ”

терминінің бөгде тілдік,

делірек айтқанда дей-түрк тілдік түпнүсқасының “нгенгг/

( “ngengt”)

түрінде болғандығын түспалдай аламын,

бүл соз кем дегенді үш мағынаға ие болып түр:

( “ngengt”)

гжеті” сөзі шыққан.

( “ngengt”)

праформасынан біз қарас-

тырған “Ж ет” (мүрат, мақсат, кәміл, абсолют, Принцип)

“ngengt’)

праформасынан бүгінгі қазак-

тағы (түрктегі) “жиен”, “жеңге”, “жеңеше” создері шык-

қан: “жиен” “Көк” сөзі және оның туындылары

“К өз” , “кө к” , “көр” және басқа да біраз үғымдардың

шығу тегі ортақ болып келеді. Бүл создердің басым

копшілігі арғықазақ мифологиясын реконструкциялауда аса

маңызды рөл атқаратын болғандыктан, олардың ілкі түрпа-

тын қалпына келтіру аса қажет-ақ. Міне, сондыктан да,

сатьшы реконструкциялауды қолымнан келгенше жүзеге

Бірінші кезекте,

бастапқы дыбыс — “ң /н г” праформасы

“к ” (қ, х, һ) болып озгере алады; осы “к ” дыбысының “т”,

“м ”, “р ” сияқты маңызды праформалар болып табылатын-

дығын айтып откен болатынмын (“Таңбаны ”оқу” мақала-

Екінші кезекте,

бастапқы таңба “оқуындағы” нүкге мен

шеңбердің/сәуленің біреуінің атауы болған “ң /н г ” сәзінің

“к ” сөзінің басуына байланысты бастапқыда “ң-ң /нг-н г”

түрінде “оқылатын” абақ/шоғым таңбалар енді “к-ң/к-нг”

және “ң -к /н г-к ” түрінде “оқыла бастайды”; біріншісінде

“к ” — нүкте атауы, “ң ” — шеңбер/сәуле атауы болса, екін-

шісінде — керісіниіе белгіленеді.

Үшінші кезект е,

пайда болған “к -ң /к -н г ” созі, сол

күйінде бүкіл таңбаның да, оның жекелеген элементтерінін

де (нүкте мен шеңбердің/сөуленің) атауы бола алады, сон­

дыктан, таңба “оқудың” кейінгі сатыларында да, таңбасыз

соз жасау процесінде осы создің негізінде бірнеше жолмен

(әдіспен) түтас үғымдық комплекстер калыптасады. Мен

осы әңгімемде тек бір ғана жолды қарастыратын боламын.

Абақ (шоғым) таңбаның нақты мысалдағы “оқылуында ”

кіндік нүкгенің атауы ретінде “к-ң/к-нг” негізді “коң/көнг

(“қон/қонғ”, “күн/күнг”, “қүн/қүнғ”, “кің/кінг”, “кын/кьінг >

т.б. дыбыстық вариацияларымен қоса) созін алып корейік.

әр түрлі өзгеру жолымен бүгінгі қазак тілінде бар “көк”,

“көл”, “көр” және “көз” сөздері шығып түр. Қарапайым

қиеын бойынша, егер сөздер бір баетаудан ш ыққан болса,

онда ос ы сөздердің ортақ еипаттык (мағыналық) белгілері,

барлығына ортақ бастапқы мағына да болуы тиіс. Енді осы

сөздерді қарастырып көрелік.

“К өк” сөзінің қазак (жалпы түрк, тарихи түрк) тіліндегі

1. “ К өк” сөзі “ілкілік, түпкілік, алғаш қы лы қ” сипат-

(көне кіыпшақ тілінде)11 деген туынды мағыналарына қарап

көз жеткізуге болады. Бүл мағына, өз кезегінде, “к ө к ”

сөзінің абак/ш оғы м таңбадағы кіндік нүктелік орнын

көрсетеді. Сондыктан да, “кок” еезі Нүрдың, қүдайы

Қүдіреттің, яғни, керілместің (непроявленность) бір атауы

болып есептеледі. Сол аркылы бүл соз Нүрдың эманация-

еы болған Ілкі Тердің, оның эманациясы болған Теретам-

ның да атауы болып шығады.

2. К ек — тіршілік тумағы (зародыш), оның осуі, енуі

нәтижесінде тіршілік, ғалам пайда болады. Қазақ тілінде

10 ”Кок” созінің мағыналарына катысты қисындар Тыныштыкбек

Әбдікәкімұлының “Кок: ис аңқымасынан екінші аңқыл” деген мака-

ласында (“Жас Алаш” газеті. 1999. 19 қазан) келтірілген; мақала авто-

Рының үсынған “аңқыл-иістік” түжырымдамасының тосын болғаны-

мен псрспективалы екендігін айта отырып, нақты “көк” созіне қатыс-

ты айтқандарының копшілігін кабылдаймыз.

11 Н. А. Баскаков. Имена половцев и названия половецких племен

в русских летописях. / / Тюркская ономастика. “Ғылым”. 1984. С. 67.